| Welcome to EMVATHO HOME. We hope you enjoy your visit. You're currently viewing our forum as a guest. This means you are limited to certain areas of the board and there are some features you can't use. If you join our community, you'll be able to access member-only sections, and use many member-only features such as customizing your profile, sending personal messages, and voting in polls. Registration is simple, fast, and completely free. Join our community! If you're already a member please log in to your account to access all of our features: |
| Tự sự học: Tên gọi, lược sử | |
|---|---|
| Tweet Topic Started: Jul 7 2010, 10:27 AM (656 Views) | |
| TheBlackSun | Jul 7 2010, 10:27 AM Post #1 |
|
Administrator
|
1. Lược sử Tự sự học Hội thảo tự sự học đầu tiên ở nước ta (2001- khoa Ngữ văn, ĐHSPHN) và sau đó là việc xuất bản công tŕnh Tự sự học - một số vấn đề lí luận và lịch sử (Nxb ĐHSP, 2003) dường như đă góp phần chính danh trong tiếng Việt tên gọi một chuyên ngành nghiên cứu văn học quan trọng ở Âu - Mỹ, chuyên ngành Tự sự học - Narratology. Roland Bathes có nói đại ư tự sự xuất hiện cùng bản thân lịch sử loài người. Nói theo một cách khác, khi lịch sử được ư thức th́ ta đă có tự sự (câu nói quen thuộc ở phương Tây - History is a story/ L’Histoire est unrécit). Thế nhưng nghiên cứu tự sự chỉ thực sự trở thành một khoa độc lập dưới ảnh hưởng trực tiếp của trường phái Cấu trúc luận Pháp trong khoảng thập niên những năm 60 thế kỉ trước. Do vậy, có cách gọi tự sự học cấu trúc luận. Năm 1966, tạp chí Giao tế xuất bản tại Paris đă dành hẳn ḱ số 8 cho chuyên san Nghiên cứu kí hiệu học - Phân tích cấu trúc tác phẩm tự sự giới thiệu tập trung lí luận căn bản của tự sự học. Và phải đến năm 1969, Tezvetan Todorov, một trong những đại biểu lớn của Cấu trúc luận Pháp mới chính thức khai sinh danh xưng Tự sự học (Narratologie - tiếng Pháp) khi xuất bản công tŕnh Ngữ pháp Chuyện mười ngày(1). Cái mà Todorov gọi là ngữ pháp ở đây chính là kết cấu tự sự của tác phẩm. Thực ra nghiên cứu cấu trúc tự sự là một truyền thống lâu đời trong văn học phương Tây. Hoàn toàn có thể xem Thi pháp học của Aristote là một trong những khởi đầu của truyền thống đó. Ngọn nguồn của truyền thống lí luận tự sự phương Tây có thể truy đến tận Platon và Aristote, trong lúc khởi nguồn của tự sự học Âu Mỹ thường được quy về ảnh hưởng của chủ nghĩa h́nh thức Nga. Thậm chí cho đến ngày nay, khi tự sự học đă đi đến giai đoạn hậu cấu trúc luận, người ta vẫn phát hiện thấy trong tác phẩm Đọc giải tự sự (Reading Narative) - một cuốn tiêu biểu cho lập trường giải cấu trúc luận của James Hillis Mille sự kết hợp giữa thao tác của chủ nghĩa h́nh thức và lí luận giải cấu trúc chủ nghĩa. Đương nhiên ta cũng không thể không nói đến những dính dáng giữa tự sự học và trường phái phê b́nh mới cùng truyền thống tu từ học tiểu thuyết trong văn học phương Tây. Tự sự học kinh điển thường được hiểu là tự sự học giai đoạn những năm 60 kéo dài đến khoảng những năm 80 của thế kỉ trước. Tuy thực sự đă trở thành một trào lưu nghiên cứu có tính quốc tế, nhưng vai tṛ tiên phong vẫn thuộc về các học giả Pháp. Rất nhiều khái niệm nền tảng cũng như một số mô thức lí thuyết của tự sự học kinh điển bắt nguồn từ Cấu trúc luận Pháp. Trong khoảng thập niên từ 70 đến 80 tự sự học bắt đầu thịnh hành ở Mỹ, thế nhưng chủ yếu vẫn là ứng dụng và phát huy các mô thức lí luận của Pháp. Tự sự học tạo nên một không gian lí tưởng cho đối thoại và hoà nhập giữa truyền thống phê b́nh Mỹ và lí luận văn học châu Âu. Có thể nêu vài ví dụ về đóng góp cho tự sự học hiện đại của các học giả Mỹ. Chẳng hạn, Gerald Prince là người tiên phong đề xuất khái niệm “đối tượng tiếp nhận tự sự” hoặc “người thụ thuật”: naratee. Khái niệm này được chấp nhận rộng răi và được xem như là một bổ sung cho mô thức tự sự học Pháp. “Người thụ thuật” là đối tượng hướng tới của người trần thuật, một nhân tố kết cấu đối ứng với người trần thuật, không liên quan đến ngữ cảnh lịch sử - xă hội mà trong đó có độc giả bằng xương bằng thịt. James Phelan, một nhà tự sự học Mỹ khác giải thích khái niệm này như sau: kẻ thụ thuật là loại độc giả mà người trần thuật (narator) trực tiếp giao lưu cùng, nó có khả năng mà cũng có thể không có khả năng “trùng khít” với độc giả lí tưởng. Hoặc một đóng góp khác, Seymour Chatman đề nghị phân biệt cái gọi là trường tri cảm có tính cách như một bộ thấm lọc (filter) thông tin trần thuật của nhân vật với cái gọi là tầm nh́n hoặc nói quan điểm riêng của người trần thuật khi phân tích góc nh́n tự sự (focalization)(2). Thế nhưng Mỹ chỉ thực sự trở thành trung tâm của nghiên cứu tự sự học quốc tế vào khoảng những năm 90 trở về sau. Khi đó tự sự học bước sang giai đoạn hậu kinh điển. So với Mỹ, tự sự học ở Anh thường vẫn được coi là “chậm tiến”. Hai ấn phẩm lớn về tự sự học của Anh năm 2005, Bách khoa toàn thư lí luận tự sự (Routledge xuất bản) và Chỉ nam lí luận tự sự (Nxb. Blackwell) trên thực tế từ chủ biên cho đến các tác giả biên soạn chủ yếu đều mời từ Mỹ. Ngay từ năm 2000, Brian Richardson, một nhà tự sự học đă dự đoán trên tạp chí Văn thể (Style) của Mỹ: “Lí luận tự sự đang đạt tới một tầm cao mới toàn diện hơn. Lí luận tự sự rất có khả năng sẽ chiếm địa vị trung tâm trong nghiên cứu văn học khi mà những hệ h́nh (paradigm) phê b́nh vốn từng có vị trí chủ đạo bắt đầu suy yếu đi cùng lúc mô thức (model) phê b́nh mới (chí ít cũng không giống như cũ) đang thịnh hành dần lên”(3). Cái mà Richardson gọi là lí luận tự sự ở đây chính là tự sự học hậu kinh điển xuất hiện như bước kế tiếp của giai đoan tự sự học kinh điển Cấu trúc luận. Tự sự học kinh điển cấu trúc luận Pháp kích thích tự sự học hậu kinh điển Mỹ cũng giống như sau đó không lâu giải cấu trúc luận Pháp lại gợi ư cho công cuộc giải tự sự học (ananarratology) ở Mỹ(4). Ở Trung Quốc(5), lí thuyết tự sự học phương Tây bắt đầu được giới thiệu từ những năm 80 thế kỉ trước. Cuối thập niên 80, nghiên cứu tự sự học tại Trung Quốc đă đạt đến cao trào. Phần lớn các tác phẩm tự sự học quan trọng của tự sự học kinh điển xuất bản trong thập niên 70, 80 của phương Tây đều được dịch ra tiếng Trung. Thế nhưng tính đến những năm gần đây, tự sự học Trung Quốc không kể dịch thuật hay trước tác nh́n chung vẫn đang c̣n dừng ở trong phạm vi tự sự học kinh điển. Lí luận tự sự học hậu kinh điển thập niên 80 về sau chưa được giới thiệu rộng răi. Nỗ lực của nhóm Tân tự sự học lí luận dịch tùng (Trực thuộc Vị Minh dịch khố - Đại học Bắc Kinh) trong việc xuất bản bản dịch tiếng Trung các công tŕnh tự sự học hậu kinh điển quan trọng của các học giả Mỹ, nói như chủ biên của bộ dịch tùng này là nhằm giúp cho người Trung Quốc ư thức được bước tiến mới của tự sự học trong bối cảnh Bắc Mỹ đă trở thành trung tâm của tự sự học hậu cấu trúc luận thay thế cho trung tâm Pháp trong thời ḱ tự sự học kinh điển cấu trúc luận. Và cũng như ở Việt Nam ta, ngay từ buổi đầu giới thiệu và dịch thuật tự sự học, việc xác định thuật ngữ, chọn dùng khái niệm tương đương đ̣i hỏi những cố gắng nhất định. Trong t́nh h́nh mà một số thuật ngữ quan trọng như tự sự, rồi tự sự học cũng như trần thuật, văn bản, diễn ngôn, thoại ngữ... mà hiện nay ta dùng đều là những từ Hán Việt th́ việc tham khảo các học giả Trung Quốc có lẽ cũng là một việc có ích. Giáo sư Trần Đ́nh Sử có nói: “Chúng ta cần xây dựng cho ḿnh một hệ thống thuật ngữ tiếng Việt về tự sự học”(6). Liên hệ đến Trung Quốc ông nói thêm: “Ngay thuật ngữ Narratology người Trung Quốc hiện nay vẫn có hai cách dịch. Tự sự học và Tự thuật học (tự = kể, thuật = kể). Khái niệm “tự thuật học” dùng tương đồng với “tự sự học”, nhưng trọng tâm có lúc có phần khác nhau. “Tự thuật học” nghiêng về nghiên cứu phương diện hành vi kể, lời kể, c̣n “tự sự học” nghiên cứu cả hai mặt: hành vi lời kể và cấu trúc sự kiện”(7). T́nh h́nh Trung Quốc quả đúng như nhận xét của ông. Chúng tôi cho rằng có thể gọi tự thuật học của Trung Quốc là trần thuật học. Thực ra thuật ngữ tự thuật trong tiếng Trung, đặc biệt là trong ngữ cảnh nhất định của lí luận văn học có nội dung hàm nghĩa tương đương với thuật ngữ trần thuật trong tiếng Việt (mặc dù trong tiếng Trung cũng có từ trần thuật, nhưng nó có nghĩa như từ tường thuật của tiếng Việt. Ngược lại chúng ta không có từ tự thuật mà trong đó chữ tự cũng có nghĩa là kể như trong từ tự sự. Nói vậy là để phân biệt với từ tự thuật mà trong đó tự có nghĩa như tự trong tự truyện có cả trong tiếng Trung lẫn tiếng Việt). Nhưng chúng tôi không dám quả quyết rằng vậy th́ tự thuật học Trung Quốc chính là hoặc tương đương với trần thuật học Việt Nam. Nếu chúng ta đọc kĩ bài của Lại Nguyên Ân Về việc mở ra môn trần thuật học trong ngành nghiên cứu văn học ở Việt Nam (đồng thời tham khảo mục từ Trần thuật trong 150 thuật ngữ văn học cũng của ông) th́ sẽ cảm thấy trần thuật học mà ông chủ trương phải tương đương với không phải là tự thuật học Trung Quốc mà là tự sự học của họ. Lại Nguyên Ân đề nghị cách gọi trần thuật học(8). Ông viết: “Trần thuật học (narratologie, naratology) được đề xuất cuối những năm 60 do việc xem xét lại học thuyết Chủ nghĩa cấu trúc từ quan điểm lí thuyết giao tiếp về bản chất của nghệ thuật và các dạng thức tồn tại của nó. Do vậy trần thuật học đứng giữa một phía là Chủ nghĩa cấu trúc và một phía khác là Mỹ học tiếp nhận. Như vậy điều cần lưu ư là Trần thuật học ở phương Tây là một trường phái, một khuynh hướng học thuật chứ không đơn thuần chỉ là một bộ môn nghiên cứu”(9). Đây là một lưu ư quan trọng, tuy nhiên cũng chính v́ vậy mà chúng tôi nghĩ vẫn càng nên dùng thuật ngữ “tự sự học”. Nhất là khi ta đă ư thức được đối tượng của trường phái, khuynh hướng học thuật này không chỉ là nghiên cứu văn học tự sự (trần thuật bằng /thông qua chất liệu ngôn từ) mà là gần như hầu hết các dạng thức tồn tại của giao tiếp nghệ thuật chất liệu khác. Chúng tôi sẽ nói đến ư này khi dẫn giải về khái niệm tự sự và trần thuật cũng như giới thiệu qua về tự sự học hậu Cấu trúc luận hoặc gọi Narratologies (tự sự học số nhiều, nghiên cứu “trần thuật” của, chẳng hạn, điện ảnh, vũ đạo, sử học, tranh liên hoàn... phân biệt với danh từ không đếm được naratology. Thậm chí đă thịnh hành cách nói cyberagenarratology – tự sự học mạng internet) tiến đến h́nh thành một lí thuyết tự sự liên ngành. Tháng 11 năm 2003, một hội thảo quốc tế về tự sự học tổ chức tại Đại học Hamburg (Đức) với chủ đề: vận dụng các khái niệm tự sự học truyền thống vào nghiên cứu các loại văn bản phi văn học. Một học giả Trung Quốc đă dịch cuốn Narratologies (Dvid Herman biên soạn, Ohio State UP, 1999) là Tân tự sự học (Mă Hải Lương, Bắc Kinh đại học xuất bản xă, 2002) với hàm ư đây là giai đoạn mới của tự sự học – giai đoạn tự sự học hậu kinh điển (Herman cho rằng tự sự học kinh điển đă lạc hậu so với tự sự học hậu kinh điển. Xem Narratologies, Nxb Ohio State, phần Introduction). Tuy nhiên cũng có ư kiến cho rằng giữa Narratology và Narratologies không phải là một tiến hoá mà chỉ là những diễn biến. Điều chắc chắn là tự sự học hậu kinh điển (postclassicall narratologies) đă mở rộng đối tượng nghiên cứu, nó không tự giới hạn tầm mắt ở bản thân “văn bản” tự sự. Chính v́ thế từ những năm 1990 trở về sau có người gọi nó là tự sự học chủ nghĩa ngữ cảnh. Các học giả Trung Quốc nh́n chung ngày càng nghiêng về sử dụng thuật ngữ tự sự học. Trong dịch thuật dường như họ chủ trương trong trường hợp các tác phẩm đầu đề có viết từ Narratology th́ dịch thành tự sự học. Trường hợp số nhiều Narratologies th́ như ví dụ đă dẫn ở trên dịch thành tân tự sự học. Những cuốn nghiên cứu về narrative nói chung (được hiểu là tự sự danh từ, phân biệt với naration - được hiểu là tự sự động từ) cũng được dịch thành tự sự (học). Chẳng hạn Reading Narrative của J. Hillis Mille được dịch là Giải độc tự sự; Postmodern Narrative Theory của Mark Currie được dịch là Hậu hiện đại tự sự lí luận; Recent Theories of Narrative của Wallace Martin được dịch là Đương đại tự sự học; Narrative as Rhetoric: Technique, Audiences, Ethics, Ideoology của James Phelan được dịch là Tác vi tu từ đích tự sự: Kĩ xảo, độc giả, luân lí, ư thức h́nh thái. Cũng có lúc nguyên tác đề Narrative nhưng căn cứ nội dung sách, dịch giả dùng từ tự thuật (với nghĩa mà Trần Đ́nh Sử đă dẫn giải ở trên; tiếng Việt ở đây có thể dịch thành trần thuật), ví dụ cuốn Fiction of Authority: Women Writers and Narrative Voice của Susan Sniader Lanser được dịch là Hư cấu đích quyền uy: Nữ tính tác gia dữ tự thuật thanh âm. Tất nhiên không phải là không có những trường hợp gây “bối rối”. Chẳng hạn cuốn Narratology: Introduction to the Theory of Narrative của Mieke Bal được dịch thành Tự thuật học: Tự sự lí luận đạo luận. Như sự phân định tự sự hiểu theo nghĩa rộng và trần thuật hiểu theo nghĩa hẹp mà chúng tôi tŕnh bày từ đầu đến giờ, mà trước hết là theo thông lệ dịch ra tiếng Trung vừa tŕnh bày, ta cảm thấy lí ra nên nói ngược lại Tự sự học: Tự thuật lí luận đạo luận (Tự sự học: dẫn luận lí luận trần thuật). Cũng nên nói thêm, nhất quán với chính ḿnh, dịch giả tiếng Trung cuốn này đă dịch đầu đề cuốn của David Herman - Narratologies: New Perspectives on Narrative Analysis là Tự thuật học: Tự sự phân tích đích tân thị dă (xem phần Lời người dịch, tr.5). Trong trường hợp này, thiết nghĩ Narrative dịch thành tự thuật (trần thuật) hay tự sự là tuỳ, nhưng Narratologies chắc phải được dịch thành tân tự sự học (tự sự học số nhiều hay tự sự học nghĩa rộng). Đây là nói các cuốn sách dịch, về mặt trước tác tiếng Trung th́ sao? Để càng thấy rơ hơn vấn đề, chúng tôi chỉ lấy ví dụ những trường hợp mà chính tác giả tự dịch tên sách của ḿnh ra tiếng Anh. Thân Đan một trong những nhà tự sự học hàng đầu của Trung Quốc hiện nay có viết cuốn Tự thuật học dữ tiểu thuyết văn thể học nghiên cứu (Bắc Kinh đại học xuất bản xă, 1998; tái bản 2001). Bản thân bà dùng h́nh thức tờ b́a song ngữ khi xuất bản tác phẩm này. Đầu đề tiếng Anh của cuốn này là Narrtology and the Stylistics of Fition. Nội dung cuốn chuyên luận này cho ta thấy narratology của nó chính là nghiên cứu b́nh diện trần thuật của tiểu thuyết trong liên hệ về mặt thể loại. Đây là một chuyên khảo lí thuyết. Lấy một cuốn chuyên khảo có tính cách vận dụng lí thuyết vào thực tiễn văn học Trung Quốc làm ví dụ - cuốn Trung Quốc Tự sự học của A. Plaks. Cuốn này như chúng tôi đă nói không tính là của nghiên cứu tự sự học của Trung Quốc (xem chú thích 6), nhưng b́a sách cũng dùng h́nh thức song ngữ thể hiện một ư thức đối sánh thuật ngữ nhất định. Plaks dùng thêm đầu đề Chinese Narrative bên dưới đầu đề lớn Trung Quốc Tự sự học. Chúng tôi không hoàn toàn cho rằng đây là hiện tượng một cách tác giả tự “dịch” tên sách tiếng Trung của ḿnh sang tiếng Anh, điều quan trọng là một đoạn giới thuyết của ông trong sách này: “Tự sự hay c̣n gọi tự thuật là những thuật ngữ vốn có từ lâu trong lí luận văn học Trung Quốc. Những năm gần đây chúng được dùng để dịch từ narrative trong tiếng Anh. Hiểu “tự sự” mà chúng tôi nghiên cứu ở đây theo nghĩa cổ trong Khang Hy tự điển có lẽ không xác đáng cho bằng nói rơ đây chính là t́m hiểu một sự vận dụng quan niệm narative phương Tây vào trong văn học cổ điển Trung Quốc” (Trung Quốc tự sự học, Bắc Kinh đại học xuất bản xă, tr. 4). Nhân tiện cũng xin nói thêm c̣n có một cuốn khác cũng gọi Chinese Narrative (nhưng với nghĩa Văn học tự sự Trung Quốc) khác xuất bản ở Mỹ năm 1977 gồm các bài viết về các tác phẩm tự sự Trung Quốc lựa chọn từ hội thảo Nghiên cứu Trung Quốc tự sự văn tổ chức năm 1974 cũng ở Mỹ. |
|
Ừ th́! Mọi ngóc nghách t́nh yêu có thể anh đă từng đi qua, Anh cũng đă từng khóc, từng say đắm và cũng từng nông nổi. Đến một lúc trái tim chai sạn trước những vết thương, Anh lại trở về là chính anh, cái cậu bé ngốc nghếch ... Thích tự đi t́m cho riêng ḿnh một t́nh yêu ảo ảnh. Chỉ xin em đừng là gió, gió rồi cũng sẽ bay đi. Em đừng là loài chim - đến một ngày sẽ t́m về phương trời khác. Em đừng là con sóng - êm đềm...say đắm rồi...tan vỡ. Cũng đừng là cơn mưa ướt hết lối anh về. Em đừng là ǵ cả ...v́ em là tất cả trong anh !
| |
![]() |
|
| TheBlackSun | Jul 7 2010, 10:28 AM Post #2 |
|
Administrator
|
2. Một số vấn đề lí thuyết của tự sự học hiện đại Trước hết ta thử xem định nghĩa mục từ Narratology của Gerand Prince trong Từ điển tự sự học (University of Nebraska Press xuất bản 1987). - Lí thuyết về tác phẩm tự sự ra đời dưới ảnh hưởng của Chủ nghĩa cấu trúc. Narratology nghiên cứu h́nh thức, quy luật vận động, tính chất của các tác phẩm tự sự với các chất liệu khác nhau, nghiên cứu năng lực tự sự của chủ thể sản sinh và đối tượng tiếp nhận tác phẩm tự sự. Các b́nh diện mà nó t́m hiểu bao gồm “nội dung câu chuyện” và “h́nh thức trần thuật” cùng mối quan hệ giữa hai cái đó. - Nghiên cứu tác phẩm tự sự trong tính cách là một biểu đạt văn tự đối với sự kiện câu chuyện (tiêu biểu là G. Genette). Trong nghĩa hạn định này, narratology không quan tâm bản thân câu chuyện, mà tập trung sự chú ư vào thoại ngữ tự sự. Như vậy có thể thấy, Narratology trong định nghĩa thứ nhất chính là một lí luận tổng quát liên quan đến mọi tác phẩm tự sự trong một trọn vẹn chỉnh thể và quá tŕnh. Chúng ta có thể hiểu bao quát rằng, mọi tác phẩm tự sự ở đây là chỉ tất cả các loại h́nh và dạng thức tự sự, cho dù là tự sự trên/bằng/với chất liệu/phương tiện nào chứ không chỉ là ngôn từ lời nói. Nó cũng nghiên cứu hai đầu của cái quá tŕnh giao tiếp tự sự đó - chủ thể sản sinh tự sự và kẻ tiếp nhận tự sự. Đó không chỉ là h́nh ảnh một người nói/viết và bên kia, h́nh ảnh người đọc/người nghe. Tất cả các tác phẩm tự sự đều vật chất hoá thành một dạng “văn bản” bởi những chủ thể tác giả tồn tại/hiển hiện trên những cấp độ bao hàm nhau “kể” cho những đối tượng thụ nhận cũng tồn tại/hiển hiện trên những cấp độ bao hàm tương ứng một “câu chuyện”. Narratology trong định nghĩa thứ hai có một sở chỉ hạn định hơn. Nó nghiên cứu văn học tự sự (tiểu thuyết, truyện kể là thực liệu điển h́nh). Thậm chí nó c̣n tiếp tục giới hạn sự quan tâm trong phạm vi h́nh thức biểu đạt câu chuyện bằng lời văn tự. Ở đây nhắc đến G. Genette như là đại diện tiêu biểu của khuynh hướng tự sự học này. Ta đều biết tác phẩm đại biểu của Gérard Genette là Thoại ngữ tự sự (Discours du recit. Seuil, 1972. J.E. Lewin dịch ra tiếng Anh Narrative Discourse. Ithaca: Cornell Univ. Press, 1980). Trong đó Genette đề xuất khái niệm ngữ thái, phân xuất thoại ngữ trần thuật và hành động trần thuật từ cái thực thể mà chẳng hạn Mieke Bal (Hà Lan) cũng gọi bằng tiếng Pháp là văn bản tự sự (texte narratif). Những tác phẩm tự sự bằng/ trên chất liệu khác dĩ nhiên không liên quan đến khái niệm ngữ thái của Genette. Trong truyền thống lí luận văn học phương Tây, thuật ngữ narrative, naration là những thuật ngữ có cả lịch sử hai ngàn năm, hàm nghĩa hết sức phức tạp, nhiều lúc chúng chứa đựng những sở chỉ ngược nhau. Thông thường naration chỉ động tác, hoạt động hoặc là một danh từ biểu thị hoạt động (động danh từ). Ta có thể dịch là trần thuật, thuật kể, kể, sự kể. C̣n narrative được dịch là tự sự, chỉ cái được trần thuật ra, nó là một sự thực chứ không là một hoạt động. Tự sự học hiện đại cố gắng khu biệt narrative và naration như là khu biệt giữa “chuyện kể ra” và “hoạt động kể chuyện”. Người ta giả định rằng mọi chuyện trên đời cho tới trước lúc được kể nên lời, là cứ tồn tại trong trạng thái “vốn thế”. Và những sự - việc tồn tại “vốn thế” đó không phải là narrative (tạm gọi là truyện kể, hoặc chuyện kể - trong cách nói “chuyện kể rằng...”) mà là story (tạm gọi là chuyện, câu chuyện, trong cách nói “có một câu chuyện...”). Các học giả Trung Quốc gọi cái này là “cố sự” (với nghĩa “chuyện đă xảy ra” - nhấn mạnh yếu tố “cố”. Chúng tôi tạm lấy đầu đề Cố sự tân biên dịch theo cách của Trương Chính - Chuyện cũ viết lại để minh hoạ cho ư này). Sau khi ta thuật ra/kể nên “chuyện đă xảy ra” đó th́ mới có kết quả hiện tŕnh narrative, tức là một câu chuyện do h́nh tượng một người trần thuật hướng về độc - thính giả từ một góc độ nào đó, tồn tại trong một kết cấu ngôn từ nhất định. Công việc đó trở nên có khả năng chính là nhờ hoạt động naration. Chung quy, naration dịch thành “thuật kể/trần thuật/kể chuyện” chỉ hoạt động, c̣n narrative dịch thành “tự sự/ truyện kể”, chỉ kết quả của hoạt động narration, cái kết quả “chuyện kể ra” hoặc nói chính xác hơn “chuyện có được nhờ kể, chuyện nhờ kể mà nên”. V́ nói “câu chuyện” sợ người ta vẫn nghĩ đến “chuyện đă xảy ra” chưa từng kể đến chứ không phải là những “chuyện xưa kể rằng” - sản phẩm thường thấy trong nền văn hoá đọc. Thế nhưng, những rào đón như thế này thường cũng khó mà tự ḿnh kín kẽ. Ta hoàn toàn có thể cật vấn rằng, vậy làm thế nào để biết đến những “cố sự” đó? Huống hồ có cho đó là “sự cố” hay không lại c̣n là một chuyện khác. Làm thế nào để biết đó là những sự - việc tồn tại “vốn thế” (sự - việc dưới “dạng bản lai chân diện mục”) trong “thực tế hiện thực”? Cái “câu chuyện/story/histoire/cố sự” theo nghĩa này phải được hiểu là những kết cấu sự kiện có tính cách “khách quan” chưa từng kinh qua bất cứ biểu thuật nào và v́ thế không chịu bất cứ ảnh hưởng của một lập trường quan điểm hay sự “nhào nặn” của h́nh thức biểu thuật. Trên thực tế những câu chuyện ta đọc được, nghe được không thể c̣n có “tính khách quan” giả tưởng đó được nữa. Tự sự học giải cấu trúc dường như muốn đi đến cùng trong vấn đề này. Các nhà tự sự học giải cấu trúc cho rằng chúng ta (cả độc giả lẫn nhà viết truyện) chỉ có thể tiếp xúc với câu chuyện thông qua thoại ngữ tự sự đă sản sinh nên nó. Họ cho rằng tự sự học giả định sự kiện tồn tại trước thoại ngữ nói về hoặc biểu đạt chúng. V́ vậy đă kiến lập nên một trật tự tầng bậc. Thế nhưng tác phẩm tự sự trong quá tŕnh vận tác thường lật nhào trật tự đó. Các tác phẩm tự sự không phải là biểu đạt sự kiện như là biểu đạt sự thực đă biết, mà là biểu đạt chúng như là sản vật của sức mạnh hay yêu cầu của thoại ngữ. Dường như người ta nói nhiều hơn đến cái story “thâu nhận”, suy dẫn ra được từ một narrative: những “cố sự ” trong các truyện kể, chứ không phân tích những “chuyện đă xảy ra” chưa từng kể đến. Nói đúng hơn chúng ta chỉ nói đến chúng khi ư thức được rằng không giả định có một “cái ǵ” đó khá ổn định, có thể biểu hiện lên qua một số phương thức th́ chúng ta sẽ không thể bàn được câu chuyện được kể ra “như thế nào”. Vấn đề càng nổi rơ hơn khi ta cho rằng có nhiều nghệ thuật với những công cụ - chất liệu khác nhau (điện ảnh, vũ đạo...) cũng có thể thể hiện cho ta câu chuyện mà tự sự bằng lời đă kể cho ta. Đó chính là lí do khiến cho trường phái h́nh thức Nga đề xuất khu biệt fabula (chỉ các nguyên tài liệu sự kiện phát sinh trong tuyến tính thời gian thực tế) với syuzhet (h́nh thức biểu đạt các nguyên tài liệu đó). Chịu ảnh hưởng V. Shkhlovsky, B. Eichenbaum – hai đại biểu của chủ nghĩa h́nh thức Nga đi tiên phong trong việc đề xuất phương pháp lưỡng phân vừa nói, đại biểu của chủ nghĩa cấu trúc Pháp T. Todrrov lần đầu tiên nêu cặp lưỡng phân câu chuyện (histoire) và thoại ngữ (discours) khu biệt tài liệu sự kiện với h́nh thức biểu đạt của tác phẩm tự sự. Đây dường như đă trở thành tiền đề tất yếu của tự sự học. Một nhà cấu trúc luận Pháp khác - Genette cho rằng “câu chuyện - histoire” được tổ thành từ những tài liệu hăy c̣n chưa được biểu thuật ở diễn ngôn (trần thuật) trong trật tự tuyến tính thời gian tự nhiên. Theo nghĩa này “câu chuyện - histoire” đối ứng với định nghĩa “fabula”. C̣n khái niệm “thoại ngữ - discours” th́ được Genette dùng để chỉ bao gồm tất cả mọi đặc trưng mà tác giả đem đưa vào câu chuyện - histoire. Như vậy syuzhet theo cách hiểu của Boris Tomashevky - tự sự kể ra hoặc viết ra bao gồm các thủ pháp, các tŕnh tự thuộc văn bản ngôn từ trở thành khái niệm đối ứng với khái niệm “thoại ngữ - discours” nói trên. Về sau Genette đă mở rộng nhị phân “câu chuyện - histoire” và “thoại ngữ - discours” thành tam phân histoire/récit/narration. Chúng tôi sẽ quay trở lại với Genette khi nói đến phương pháp tam phân. Khu biệt của T. Todrrov rất có ảnh hưởng trong nghiên cứu tự sự học. Một nhà tự sự học Mỹ thậm chí đă dùng cặp thuật ngữ đặt tên cho một cuốn sách nghiên cứu cấu trúc tác phẩm tự sự - cuốn Story and Discourse của S. Chatman. Thế nhưng “story” của Chatman không tương ứng với “histoire” cấu trúc luận Pháp. “Story - câu chuyện” của Chatman bao gồm sự kiện, nhân vật, bối cảnh cũng như sự sắp xếp bố trí tất cả những thứ đó. Trong khi đó theo Genette, sự sắp xếp bố trí này lại là một phương diện của “thoại ngữ - discours”. Chatman quan niệm “thoại ngữ - discours” là phương thức biểu đạt đối với “story - câu chuyện”. V́ vậy có thể nói đến “thoại ngữ” theo nghĩa đó đối với cả điện ảnh, vũ ba lê... mặc dù chúng sử dụng những công cụ chất liệu khác nhau. Trên đây xuất phát từ cặp thuật ngữ narrative/narration bước đầu nói đến việc phân tách hai b́nh diện của một tác phẩm tự sự truyện kể. Cũng như nội dung và h́nh thức, fabula và syuzhet, story và disourse, chuyện và truyện(10).... đây đều là thao tác nhị nguyên luận vận dụng để lưỡng phân đối tượng. Học giả người Pháp Genette đi tiên phong đề xuất phương pháp tam phân (Discours du recit. Seuil, 1972. J.E. Lewin dịch ra tiếng Anh Narrative Discourse. Ithaca: Cornell Univ. Press, 1980. Discours du recit là một bộ phận trong sách Figures III, Paris: Seuil, 1972): 1) câu chuyện (histoire) tức nội dung được kể; 2) thoại ngữ tự sự/trần thuật (récit) tức diễn ngôn kể, đó là văn bản tác phẩm tự sự mà độc giả đọc; 3) hành vi trần thuật (narration)(11) tức quá tŕnh hoặc hành động làm nảy sinh thoại ngữ. “Narration” trong tam phân của Genette đề cập đến quan hệ người nói/ tác giả (“tiếng nói” tự sự) và người nghe/ độc giả. Có thể tạm h́nh dung tam phân của Genette chính là tiếp tục nhị phân thoại ngữ tự sự thành diễn ngôn lời kể và hành vi sản sinh lời kể. Genette nhấn mạnh tầm quan trọng hàng đầu của hành vi tự sự: không có hành vi tự sự th́ không có thoại ngữ tự sự, tức cũng không có chuyện được kể ra. Lí thuyết của Genette được nữ học giả Shlomith Rimmon-Kenan tu chỉnh phát huy (Narrative Fiction, London: Methuen, 1983). Rimmon -Kenan lần lượt gọi đó là câu chuyện (story), văn bản (text) và hành vi tự sự (narration). Nhà tự sự học Hà Lan Mieke Bal cũng đề xuất phương pháp tam phân trong công tŕnh Tự sự học xuất bản bằng tiếng Pháp (Narratologie, Paris: Xét từ góc độ tự sự học… Klincksieck, 1977. Phân biệt với bản tiếng Anh – Narratology, Univ. of Toronto Press xuất bản, 1985. C. van Boheemen dịch. Trong bản tiếng Anh có vấn đề trong việc chuyển dịch khái niệm). M. Bal dùng ba thuật ngữ: histoire, récit (với nghĩa thủ pháp hoặc kĩ xảo trần thuật) và texte narratif (văn bản tự sự). So với tam phân của Genette, Récit của Bal nhấn mạnh đến kĩ xảo tự sự (narrative technique) c̣n histoire của ông cũng không giống với histoire của Genette, nó tương ứng với story của Chatman. Vậy th́ nếu nhị phân ta phải ư thức được rằng không thể có chuyện trước lúc kể, hoặc nói cách khác trước lúc vào/lên truyện (ta có cách nói “... lên sân khấu;... thành phim;... lên/vào mạng”...) những cái đem kể chỉ là đề tài, tài liệu, chất liệu. Đó là chuyện bếp núc của nhà văn. Mặt khác, cũng nên thấy truyện chỉ có một nhưng câu chuyện mỗi độc giả “đọc ra” là không giống nhau. Bản “tóm tắt cốt truyện” của các độc giả trên thực tế lại là một “văn bản/thoại ngữ kể chuyện” mới. Nếu như đă từng có cách nói cực đoan “cái chết của tác giả” th́ từ những năm 90 cũng đă xuất hiện cách hiểu cực đoan cho rằng không kể thuộc thể loại nào chỉ cần độc giả trong ngữ cảnh nhất định xem là có “tính truyện” (narrativity) th́ đó sẽ là tự sự. Có cách nói đùa một cuốn danh bạ điện thoại chính cũng là một cuốn tiểu thuyết mà nhân vật th́ quá thừa mà hành động th́ quá thiếu. Chúng ta sẽ không nói quá nhiều đến tác giả ngoài đời, khi chuyện kể xong “tác giả đă chết” (R. Bathes). Ta sẽ chỉ chú ư đến cấu trúc bổ ngang của một tác phẩm tự sự. Lúc đó trong thao tác tư duy logic việc lưỡng phân nhị nguyên hai b́nh diện chuyện và truyện là cần thiết, tuy sự thực narative và naration là tương sinh đồng tồn – đó là hai mặt của một thực thể. Tồn tại của chúng là tồn tại như những b́nh diện/phương diện đối ứng trong một giả định lí luận trừu tượng. Không ư thức đầy đủ và thường xuyên về điều đó, một số nhà nghiên cứu đă phân tích từng phương diện như là những thực thể cô lập. Chẳng hạn có người t́m cách chứng minh “sự độc lập tương đối” của “story/câu chuyện/cố sự” bên ngoài chất liệu (ngôn từ, h́nh ảnh phim, động tác vũ đạo, hành động sân khấu) biểu thuật nó. Hoặc ngược lại có người lại t́m kiếm khu vực “tương trùng” giữa “story/câu chuyện/cố sự” và “thoại ngữ/ discours”. Mặt khác, nếu ta đồng thời c̣n chú ư đến chiều bổ dọc của cấu trúc truyện, chiếu cố đến các bậc (instances) và cấp độ trần thuật (niveaux narratifs)(12) trong tác phẩm tự sự th́ ta buộc phải lưu ư đến tiếp nhận và ngữ cảnh. Theo thiển ư của chúng tôi, những người phản đối phương pháp tam phân với lí do hành vi hoặc quá tŕnh trần thuật (narration) và thoại ngữ trần thuật là không thể “phân tách” chính là do không ư thức rơ ràng về vấn đề b́nh diện và tầng bậc(13). Bản thân chúng tôi cho rằng phương pháp tam phân đă chỉ ra ba b́nh diện quan trọng của tự sự. Ba b́nh diện đó phải được h́nh dung là tam diện nhất thể, chúng đồng sinh đồng tồn. Tam phân không phải là một bổ sung cho nhị phân theo cách tiếp tục lưỡng phân một trong hai b́nh diện của nhị phân. Chúng tôi dùng h́nh ảnh “tam giác tự sự” sau để minh hoạ cho nhận thức này: story/câu chuyện thoại ngữ/discours/truyện hành vi trần thuật /narration Phương pháp lưỡng phân vấp phải sự chống đối của những người nhất nguyên luận. Đến lượt phương pháp tam phân lại hứng chịu sự phản đối đến từ một bộ phận chủ trương nhị nguyên lưỡng phân. Và rồi dường như tất cả lại trở thành đối tượng phê phán của các nhà giải cấu trúc. Nếu tự sự học c̣n tiếp tục, và thực tế nó phải tiếp diễn mặc cho ai đó hô hào “phản tự sự học” th́ thực tế chúng ta vẫn bắt buộc đối mặt với lịch sử và như vậy tức phải đối mặt với tự sự. Sự thực đó bắt buộc chúng ta không thể né tránh được việc phân tích tự sự. Và như vậy là cho dù giữ lập trường nhất nguyên luận hay giải cấu trúc luận th́ con người vẫn phải không ngừng thức nhận tự sự, tức vẫn phải tiến hành trong óc những thao tác tư duy nhất định, dù đó là lưỡng phân hoặc tam phân hay là giải cấu trúc đi nữa1 _______________ (1) Xem thêm Trần Đ́nh Sử (chủ biên): Tự sự học, Nxb. ĐHSP. Tác phẩm của Tzvetan Todorov: Grammaire du “Décam eron”. The Hague: Mouton, 1969. (2) Tự sự học phân biệt hai hiện tượng ai đang lên tiếng kể (một giọng nói, một tiếng nói) và ai đang quan cảm thế giới (một trường nh́n, một tiêu điểm) trong trần thuật. Xuất hiện xu hướng dùng khái niệm góc nh́n tự sự để dịch chung cho hai thuật ngữ narrative perspective và focalization. Tuy nhiên điều quan trọng là chúng ta phải tiếp tục phân biệt cái góc nh́n tự sự giữ vai tṛ là một giác độ quan sát toàn bộ thế giới tự sự với một cấp độ thấp hơn - ánh mắt, hay trường nh́n nhân vật người trần thuật trong truyện. Cái sau này nằm trong b́nh diện câu chuyện, cấu thành đối tượng quan sát của góc nh́n tự sự là cái thuộc về b́nh diện biểu đạt câu chuyện bằng một hệ thống thoại ngữ chung mà ta gọi là văn bản truyện. (3) Brian Richardson: Recent Concepts of Narrative and the Narratives of Narrative Theory, Style 34-2000, p.174. (4) Năm 1966, cha đẻ của giải cấu trúc luận Jacques Derrida từ Pháp qua thăm Mỹ. Diễn thuyết của Derrida về lí luận giải cấu trúc chủ nghĩa chống Logos trung tâm luận của ông gây chấn động lớn trong giới học giả Mỹ. Cùng với Paul de Man, James Hillis Mille là hai học giả Mỹ đi tiên phong trong việc vận dụng tư tưởng giải cấu trúc luận vào trong văn học ở Mỹ. Tác phẩm nổi tiếng Đọc giải tự sự (Reading narrative) của Mille là hành động giải tự sự học rất có tiếng tăm. Chương mở đầu - chương bộc lộ nền tảng tư tưởng giải cấu trúc luận trong nghiên cứu tự sự học của cuốn sách chính là dành để đối thoại với Aristote (“dỡ bỏ” học thuyết về t́nh tiết cốt truyện trên cơ sở cắt nghĩa lại “t́nh tiết” tác phẩm Oedius the King - Ơ đíp làm vua). Mille rơ ràng không chỉ là nghiên cứu tự sự mà chính là nghiên cứu tự sự học. Công cuộc ananarratology của Mille chính là mở ra cái gọi là khoa học về tự sự học. Học giả Trung Quốc Thân Đan dịch ananarratology là “phản tự sự học” (Xin xem Giải độc tự sự, Bắc Kinh đại học xuất bản xă, 2002, tr.240). Suy xét đến thực tế thao tác phân tích của Mille cũng như cách đặt thuật ngữ với tiền tố ana chứ không phải là anti (chống, phản) chúng tôi mạnh dạn dùng cách nói giải tự sự học. Mặc dù chúng ta cũng đă biết cách nói “giải cấu trúc” - “Deconstrution”. (5) Chúng tôi nói “Trung Quốc đại lục” v́ Đài Loan và Hồng Kông ở trong một không khí học thuật khác. Chẳng hạn, khi các học giả đại lục mới bắt đầu làm quen với lí luận tự sự học và bước đầu vận dụng vào nghiên cứu trước tiên tự sự tiểu thuyết th́ ở Đài Bắc đă xuất bản những cuốn như Trung Quốc tảo ḱ tự sự văn luận tập (Vương Tịnh An), nghiên cứu tự sự học các tác phẩm tản văn lịch sử thời ḱ đầu của Trung Quốc như Tả Truyện, Sử Kí, Chiến Quốc Sách... Nói “Trung Quốc đại lục” cũng đồng nghĩa với việc không tính đến những tác phẩm tự sự học viết bằng tiếng Trung của học giả Âu Mỹ mặc dù chúng xuất bản tại Trung Quốc. Chẳng hạn trường hợp Trung Quốc tự sự học của Andrew H. Plaks. Cả hai cuốn vừa nói - một nghiên cứu tự sự tiểu thuyết, một nghiên cứu tự sự lịch sử này đều dẫn dụng đến các đại biểu lớn của tự sự học kinh điển Pháp như T. Todorov, R. Barthes ngay từ những trang đầu tiên. (6), (7) Trần Đ́nh Sử (chủ biên): Tự sự học, Nxb. ĐHSP tr.21. (8), (9), (12) Lại Nguyên Ân: Về việc mở ra môn trần thuật học trong ngành nghiên cứu văn học ở Việt Nam. In trong Tự sự học - một số vấn đề lí luận và lịch sử. Nxb. ĐHSP, H, 2003, tr.146, 149, 150. (10) Trong tiếng Việt những chữ như: chuyện, chuyền, chuyến, chuyển và truyện; truyện và truyền, cùng các cách nói “kể về, kể hết, kể lại, kể nên, kể ra, kể ra cũng buồn, đáng kể...” xét từ góc độ tự sự học đều rất đáng chú ư. (11) Cũng có học giả Pháp dùng thuật ngữ naration theo nghĩa ngược lại Genette. Chẳng hạn J. Ricardou dùng thuật ngữ này để chỉ “thoại ngữ tự sự” (discourse) chứ không phải là “hành vi tự sự”. (13) Tiêu biểu cho lập trường phản đối phương pháp tam phân (cho dù tam phân của G. Genette, Shlomith Rimmon-Kenan hay Mieke Bal) là giáo sư Thân Đan (Đại học Bắc Kinh). Xin xem: Chương I Tự thuật học dữ tiểu thuyết văn thể học nghiên cứu. Bắc Kinh đại học xuất bản xă, hoặc Dan Shen, Narrative, Reality, and Narrator as Construct: Reflections on Genette’ s “Narrating” (Narrative 10, 2002). Vấn đề chỉ có thể nói rơ hơn khi đă giới thiệu đầy đủ lập luận của bà. Tuy nhiên, ngay lập tức chúng ta có thể nêu vấn đề tại sao nữ học giả phản đối quan điểm nhất nguyên luận bằng cách chứng minh lưỡng phân “story/câu chuyện/cố sự” và “thoại ngữ/ discours” là cần thiết và có thể lại không thể tiếp tục lưỡng phân “discours” thành “récit” và “narration”? (riêng trường hợp “meta-fiction” (tiểu thuyết về tiểu thuyết) bà cho là ngoại lệ. |
|
Ừ th́! Mọi ngóc nghách t́nh yêu có thể anh đă từng đi qua, Anh cũng đă từng khóc, từng say đắm và cũng từng nông nổi. Đến một lúc trái tim chai sạn trước những vết thương, Anh lại trở về là chính anh, cái cậu bé ngốc nghếch ... Thích tự đi t́m cho riêng ḿnh một t́nh yêu ảo ảnh. Chỉ xin em đừng là gió, gió rồi cũng sẽ bay đi. Em đừng là loài chim - đến một ngày sẽ t́m về phương trời khác. Em đừng là con sóng - êm đềm...say đắm rồi...tan vỡ. Cũng đừng là cơn mưa ướt hết lối anh về. Em đừng là ǵ cả ...v́ em là tất cả trong anh !
| |
![]() |
|
| « Previous Topic · Văn Học & Cuộc Sống · Next Topic » |






2:13 AM Jul 12