| Welcome to EMVATHO HOME. We hope you enjoy your visit. You're currently viewing our forum as a guest. This means you are limited to certain areas of the board and there are some features you can't use. If you join our community, you'll be able to access member-only sections, and use many member-only features such as customizing your profile, sending personal messages, and voting in polls. Registration is simple, fast, and completely free. Join our community! If you're already a member please log in to your account to access all of our features: |
| Trường ca trữ tình | |
|---|---|
| Tweet Topic Started: Jul 7 2010, 10:07 AM (511 Views) | |
| TheBlackSun | Jul 7 2010, 10:07 AM Post #1 |
|
Administrator
|
Trường ca là một thể loại xuất hiện sớm trong văn học thế giới. Trong lịch sử phát triển nó đă ghi lại những giai đoạn hào hùng, những chiến công vang dội của các dân tộc. Bất ḱ một đất nước nào cũng mong có được những bản tráng ca muôn đời. Với tư cách là một thể loại mang đậm chất sử thi, gắn liền với tinh thần dân tộc, trường ca có một ư nghĩa rất đặc biệt. Từ thể loại này chúng ta sẽ thấy được sự vận động của ư thức cộng đồng, của lịch sử cũng như một phần thấy được sự vận động của một nền văn học nào đó. Ở Việt Nam, trường ca với tư cách là một thể loại văn viết, văn bác học chỉ thực sự phát triển trong nền văn học hiện đại. Dù vậy, nó đă có tiền đề từ xa xưa, từ những thể loại như khan, mo, sử thi Tây Nguyên, diễn ca lịch sử, cho đến các truyện thơ Nôm khuyết danh hoặc có tác giả, những bài thơ dài... Trong nền văn học hiện đại, cách nh́n nhận về thể loại này cũng rất khác nhau, thậm chí có người cho rằng nó không tồn tại, nghĩa là không xứng đáng được trở thành một thể loại độc lập. Tuy nhiên, thực tế th́ nó vẫn luôn tồn tại, dù sôi nổi như thời chống Mỹ hay b́nh lặng như giai đoạn sau này. Và khó có thể bác bỏ nó, bởi dù có quan niệm như thế nào, nó vẫn luôn có được sự đồng thuận trong tầm đón đợi của độc giả. Nghĩa là khi nh́n thấy chữ “trường ca”, chúng ta đă ít nhiều qui định nên những khả năng, chờ đón một dạng thức cho quá tŕnh đọc hiểu. Điều đó dù mơ hồ hay hiển hiện th́ nó vẫn tồn tại; điều này vẫn thường xẩy ra đối với các thể loại và các văn bản cụ thể khác, bởi v́ đó chỉ là một dự đoán, mà “văn bản ưu tú lại không dễ dàng bị đồng hóa, nó đă sớm định trước cơ chế chống đồng hóa rất đa dạng, và lấy điều đó để không ngừng giữ được sự kích thích mới đối với chủ thể tiếp nhận, nếu không, tất cả đều ở trong dự đoán, người tiếp nhận sẽ mất đi ngạc nhiên, cuối cùng mất đi động cơ tiếp nhận và sẽ từ bỏ tiếp nhận”(1). Hơn nữa nếu soi chiếu những chiều kích mà lí thuyết nghiên cứu thể loại đưa ra như: chiều kích lịch sử, chiều kích xă hội, chiều kích cấu trúc thẩm mỹ th́ những tác phẩm với tên gọi trường ca hoàn toàn có thể được chấp nhận. Thực sự, xét từ một số phương diện trên th́ hoàn toàn có thể công nhận những tác phẩm như Bài ca chim Chơ rao (Thu Bồn), Mặt đường khát vọng (Nguyễn Khoa Điềm), Đường tới thành phố (Hữu Thỉnh), Những người đi tới biển (Thanh Thảo)… là trường ca hoặc trường ca hiện đại. Cái tạo nên nhiều băn khoăn nhất có lẽ là Cấu trúc thẩm mỹ của những văn bản này. Nó có ǵ riêng biệt hay không, có khác với các thể loại khác hay không vẫn là một câu hỏi thường được đặt ra. Có thể nói, trường ca hiện đại Việt Nam đă đi từ cấu trúc tự sự đến trữ t́nh, diễn biến thể loại khá phức tạp, nhưng như Bakhtin viết: “vô số các thể loại thành văn là phái sinh”. Trường ca cổ điển, sử thi cổ điển đa phần thuộc loại h́nh tự sự. Trường ca hiện đại Việt Nam, cũng như một số nước khác (như Nga, Pháp, Chile…) khởi đầu thường là tự sự nhưng khi đạt đến độ chín muồi hoàn chỉnh nó lại mang dáng dấp trữ t́nh. Vấn đề là nó vẫn giữ được cái cốt lơi nhất, có lẽ đó là những chiêm nghiệm gắn với các sự kiện thuộc về cái chung, của quê hương, đất nước, dân tộc. Nếu so sánh, cấu trúc của truyện ngắn hay tiểu thuyết truyền thống với cấu trúc của truyện ngắn, tiểu thuyết đương đại chắc chắn chúng ta cũng thấy những điểm vô cùng khác biệt. Ở bài viết này chúng tôi muốn đề cập đến một số đặc điểm trong cấu trúc thẩm mỹ của trường ca trữ t́nh – là dạng phổ biến hơn trường ca tự sự trong văn học hiện đại. Và như một qui luật, trong những tác phẩm dài hơi, yếu tố tự sự bao giờ cũng tồn tại. Vậy tự sự trong trường ca trữ t́nh có đặc điểm ǵ, từ đây có thể phân biệt được nó với các dạng trữ t́nh hay tự sự văn xuôi được không. Đó là những ước đoán của chúng tôi khi t́m hiểu vấn đề này. Đầu tiên, có lẽ cần phải trả lời được câu hỏi: như thế nào là trường ca trữ t́nh (mà không phải là tự sự). Trước hết, tự sự là một trong ba phương thức (tự sự, trữ t́nh, kịch) tái hiện đời sống, nó gắn liền với các yếu tố quan trọng như: tính khách quan, cốt truyện, nhân vật, trần thuật (kể). Nếu soi chiếu theo những tiêu chí này th́ trường ca hiện đại hiếm có một văn bản nào có được mô h́nh tự sự hoàn chỉnh. Ngay cả những tác phẩm có cốt truyện khá đầy đủ và được viết bằng giọng điệu trần thuật gần như xuyên suốt như Bài ca chim Chơ rao (Thu Bồn), Người anh hùng Đồng Tháp (Giang Nam), Nguyễn Văn Trỗi (Lê Anh Xuân), Khúc hát người anh hùng (Trần Đằng Khoa) th́ tính khách quan của nó cũng thường bị vi phạm – mà tính khách quan là yếu tố gắn liền với phương thức tự sự. Trường ca tự sự, có lẽ, phổ biến hơn trong các giai đoạn trước(2). Tuy nhiên, theo chúng tôi, khi xem xét cụ thể có thể xếp những trường ca như trên (có cốt truyện, có nhân vật, có nhân vật trần thuật, chủ yếu được viết bằng giọng điệu khách quan) là trường ca tự sự - và nó nằm ngoài phạm vi khảo sát của chúng tôi. Với loại h́nh trữ t́nh, nguyên tắc chủ quan là yếu tố cơ bản trong việc chiếm lĩnh hiện thực, là nhân tố quan trọng qui định những đặc điểm cốt yếu của tác phẩm. Tác phẩm trữ t́nh thể hiện tâm trạng, do đó nó thường không có cốt truyện, hoặc cốt truyện đơn giản. Tuy nhiên các sự kiện, chi tiết vẫn đóng một vai tṛ quan trọng, đặc biệt với thể loại trường ca – loại tác phẩm có dung lượng lớn, th́ kể cả kết cấu theo phương thức trữ t́nh vẫn không thể tách rời các yếu tố tự sự, các sự kiện, chi tiết, nhân vật… Các trường ca hiện đại được viết ra trong một xă hội đă phát triển ở mức độ cao, nhận thức của con người về thế giới và chính bản thân ḿnh gần như đă thấu suốt. Bên cạnh đó, một hiện thực lịch sử hào hùng khiến người ta có cảm giác như không phải phóng đại lên nữa, bản thân nó đă ngang với thần thánh, với những cái ḱ diệu, v́ thế, một cốt truyện li ḱ, huyền ảo giống như Iliat, Odixe hầu như không c̣n tồn tại. Đề tài của nó không phải là quá khứ với khoảng cách lớn mà là cái quá khứ vừa mới diễn ra. Cũng chính cảm xúc cụ thể, tức thời, mănh liệt đă khiến cho trường ca ngày nay không c̣n giữ cái qui mô đồ sộ hàng ngh́n câu, ngh́n trang như trước. Chính qui mô nhỏ hơn, cảm xúc tức thời hơn, ḱ vọng thể hiện được những chiêm nghiệm cá nhân đă làm cho trường ca hiện đại nghiêng nhiều sang khuynh hướng trữ t́nh. Đây cũng chính là cái làm cho trường ca hiện đại trở thành một thể loại độc lập với một h́nh thức chặt chẽ, nhuần nhuyễn, có ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của thể loại và thơ ca nói chung. Đối với sự phát triển của riêng nó, có lẽ sự gia tăng chất trữ t́nh đă làm tăng thêm chất suy tưởng, đồng thời phá vỡ cấu trúc tự sự vốn có (Cho nên t́m hiểu các yếu tố tự sự để thấy được sự phá vỡ nó cũng có thể là một mục đích). Trong phương thức trữ t́nh, cái Tôi luôn giữ một vị trí đặc biệt quan trọng. Trường ca hiện đại có sự xuất hiện của cái tôi tác giả nhưng khác với thơ trữ t́nh nói chung, đó là cái tôi nhằm nhận thức sứ mệnh của ḿnh trong ḍng lịch sử. Cái mà họ hướng tới là t́nh trạng tổng thể của dân tộc chứ không phải để thể hiện những t́nh cảm cá nhân. Cái tôi tác giả chỉ là một nhân vật tham dự vào cuộc hành tŕnh đó. Vấn đề mà họ muốn thể hiện trong tác phẩm là những sự kiện, sự việc, câu chuyện mang tính chất tiêu biểu cho tinh thần dân tộc. Mặt khác, chữ Tôi trong trường ca chủ yếu là nhà thơ nhằm nhận thức ḿnh, đồng hóa ḿnh vào số phận của lịch sử. Không thể nói chữ Tôi này không có cá tính, song cái cá tính ấy được biểu hiện, được nói ra bởi một nguyên nhân khách quan gắn liền với biến cố, với vận mệnh của dân tộc. Đó là sự khẳng định cá nhân ở một giới hạn khác. Và bởi v́ tác phẩm trường ca không nhằm mục đích bộc lộ tâm trạng, tự biểu hiện chủ thể, t́m sự đồng cảm ở người khác; nó không phải là trạng thái buồn vui, cay đắng, hân hoan… mà đó là “trạng thái sử thi của dân tộc” (Chữ dùng của Hegel), là các sự kiện mang tầm vóc thời đại, những chiêm nghiệm gắn với vận mệnh quê hương, đất nước… nên nó có cấu trúc khác với thơ trữ t́nh b́nh thường. Thơ trữ t́nh trước hết phản ánh một trạng thái tâm trạng, mà một trạng thái tâm trạng th́ không thể kéo dài. Hơn nữa, những yếu tố trên tồn tại đan xen và qui định lẫn nhau khiến cho cấu trúc thẩm mỹ của trường ca có nhiều thay đổi. Tuy nhiên, như chúng tôi đă nói, với thể loại trường ca, dù thế nào nó vẫn khó tách rời các yếu tố tự sự, thậm chí một số tác phẩm có cấu trúc bề ngoài là trữ t́nh, bên trong là tự sự, đương nhiên tự sự trong trường ca trữ t́nh sẽ không tuyệt đối như các thể loại khác nhưng nó có thể là điểm để nhận biết cũng như để phân biệt với các thể loại khác. Có thể nói kết cấu đa chiều kích được thể hiện trên mọi phương diện của trường ca trữ t́nh. Nó thể hiện đậm đặc trong sự đan xen giữa trữ t́nh và tự sự, chủ quan và khách quan, sự kiện và cảm xúc, hệ thống và ngẫu hứng, trần thuật và chiêm nghiệm… Một trong những yếu tố thường có nhất trong tự sự là cốt truyện. Với trường ca trữ t́nh, dĩ nhiên cốt truyện – hay yếu tố truyện – không phải là điều bắt buộc và thường là đơn giản. Tuy vậy, để duy tŕ một cảm hứng dài hơi hầu như trường ca nào cũng xây dựng trên một cái sườn chung phục vụ cho một chủ đề. Cái sườn này, có thể là một ḍng sự kiện, có thể là một ḍng suy tưởng, cũng có thể là cả hai; với thể loại này, kết cấu của nó khá linh động. Trước hết truyện trong trường ca trữ t́nh có thể gọi là những câu chuyện phân mảnh, trong câu chuyện lớn là những câu chuyện nhỏ. Về mặt h́nh thức nó hiện lên khá đơn giản nhưng để xây dựng được một cái sườn tốt, phục vụ đắc lực cho cảm hứng th́ cần có một cấu trúc khá phức tạp. Các tầng lớp cấu trúc của trường ca thường được xây dựng theo phép xen kẽ, có thể mượn mô h́nh mà Phương Lựu đă đưa ra trong bài viết Bút kí về Tự sự học(3) như sau: A1[B(1,2,3)] A2 [C(1,2,3)] A3 [D(1,2,3)] Mô h́nh này là một cấu trúc mở có thể khá thoải mái trong việc lồng ghép các câu chuyện nhỏ, nó cũng khá hiện đại (truyện lồng trong truyện là một kết cấu mới của tự sự hiện đại) và đậm chất tự sự. Đối với một số trường ca trữ t́nh hiện đại Việt Nam có yếu tố truyện, mô h́nh này có thể được xây dựng trên cả hai chiều dọc và ngang. Chẳng hạn như trường ca Đường tới thành phố của Hữu Thỉnh có thể sắp xếp theo những mô h́nh như sau: - Theo chiều dọc: Ngọn lửa chiến trường [câu chuyện của những người mới đến (chúng tôi, xạ thủ trung liên, tâm trạng trước khi tiến vào thành phố)] Tư lệnh [Một lần lỡ hẹn, câu chuyện trong hầm, chuyện chúng tôi] Điệp khúc những cây cầu– hay câu chuyện những người lính [chuyện về một anh lính cộng sản, giai đoạn thần tốc] Tờ lịch cuối cùng – ngày cuối cùng trước khi tiến vào Sài G̣n [đoàn quân, chuyện về người chị chờ chồng, chuyện về mẹ, chuyện về người yêu] Tự do. - Theo chiều ngang: Câu chuyện của đất nước [Câu chuyện chiến đấu của chúng tôi (những người lính, xạ thủ trung liên, tư lệnh, anh lính cộng sản trốn dưới hầm, tôi) Câu chuyện của những người phụ nữ (người chị chờ chồng, người chị có chồng trốn dưới hầm bí mật, người mẹ, người yêu)]. Không chỉ các trường ca có thể phân tách cốt truyện như trên, những trường ca có chất trữ t́nh đậm đặc, chẳng hạn như Những người đi tới biển (Thanh Thảo) cũng có thể dễ dàng nhận thấy tính chất đa chiều, xen kẽ trong cấu trúc kể. Chủ đề chính (câu chuyện chính) của Những người đi tới biển là câu chuyện về những con người trẻ tuổi đă hi sinh khát vọng, mơ ước, tuổi thanh xuân để đi ra chiến trường khốc liệt, làm nên cuộc hành tŕnh “tới biển” của dân tộc. Trong câu chuyện lớn đó, ngoài những trải nghiệm của chính tác giả ta c̣n thấy được số phận của các nhân vật có tên như ông Chín, bé Bảy, anh Út, anh Sáu, anh Tư tṛn, anh Ba tốt, Tám Hùng… chưa kể đến những đoạn trữ t́nh xen kẽ mà hầu như tất cả các trường ca trữ t́nh đều có. Có thể nói, dù bề ngoài là trữ t́nh nhưng những trường ca được viết trước thời ḱ đổi mới chủ yếu vẫn có nhiều sự kiện, nhiều số phận cuộc đời. Tính chất đa chiều kích của nó thể hiện rơ ở mô h́nh lồng ghép, xen kẽ giữa chủ quan và khách quan, trần thuật và bộc lộ cảm xúc. Điều này, về sau, dần dần có những biến đổi. Tuy nhiên sự biến đổi này không diễn ra một cách triệt để mà chỉ ở một số tác giả, tác phẩm. Nhưng đây là xu hướng có ưu thế, có thể tạo nên chỗ đứng cho thể loại trường ca phát triển và được đón nhận trong tương lai. Đó là xu hướng trường ca ngày càng mang tính chất chiêm nghiệm hơn, các sự kiện cụ thể giảm thiểu để nhường chỗ cho những chủ đề liên hoàn. Tính ẩn dụ tượng trưng mang tính hệ thống cũng cao hơn khiến cho yếu tố kể - trần thuật- ngày càng mờ nhạt. Chẳng hạn như cùng một tác giả nhưng Trường ca Biển (được sáng tác năm 1994) của Hữu Thỉnh đă rất khác với Đường tới thành phố (được sáng tác xong năm 1978) của ông. Sự phân mảnh trong cốt truyện của trường ca đôi khi không c̣n là sự phân mảnh của sự kiện mà là những mảnh ghép của hiện thực – từng bộ phận của một bức tranh, một h́nh tượng lớn. Những trường ca như Trầm tích của Hoàng Trần Cương, Vỡ ra mưa ấm của Lê Vĩnh Tài … là như vậy. Chẳng hạn như Trầm tích(4) được chia thành 19 chương: Nguồn cội, Đất mật, Cật tre, Thóc giống, Những viên đá lẻ, Quặng lửa, Mưa ốc đảo, Hoàng hôn màu cỏ, Bóng đa làng, Tảo mộ, Địa linh, Thành hoàng, Thiên nhiên, Cấu trúc lang, Cá gỗ, Đá đỏ, Giao cảm phù sa, Vốn và lăi, Miền Trung. Chỉ nh́n vào các đề mục chúng ta cũng dễ dàng nhận thấy cấu trúc Dàn hàng ngang của trường ca. Những h́nh ảnh ẩn chứa “trầm tích” đều là một lát cắt, một câu chuyện, chúng phục vụ cho chủ đề chính là t́nh yêu, là sức mạnh, sức sống bền bỉ của quê hương miền Trung, đồng thời cũng là chỗ dựa cho những suy tưởng thơ triền miên. C̣n Vỡ ra mưa ấm(5) của Lê Vĩnh Tài được chia thành 14 chương, đánh số, không đề mục. Tính truyện hiện diện rất mờ nhạt trong trường ca này, có những câu mang tính chất dẫn chuyện như Em mới về em có nhận ra không đặt đầu các chương, có lúc đặt ngẫu nhiên nhưng dường như đó chỉ là cái cớ cho những câu thơ huyền diệu và mê muội, cho cảm hứng lớn về Tây Nguyên được tuôn trào. Cái mê đắm nồng nhiệt của cảm xúc, cái tinh tế của từ ngữ và h́nh ảnh làm cho những phiến đoạn, những câu đơn lẻ dường như chẳng ăn nhập ǵ trở thành một hệ thống hấp dẫn và lôi cuốn, đồng thời cũng không kém phần bi tráng so với các trường ca viết trong giai đoạn chiến tranh chống Mỹ. Với trường ca này th́ sự kiện không c̣n là sợi dây nối kết nữa mà chính là tư tưởng, là cảm xúc, là những trường hợp tưởng chừng độc lập. Tuy vậy, mỗi văn bản là một sinh mệnh, dĩ nhiên sẽ không thể có một mô h́nh chung cho tất cả, như trên đă nói, xu hướng này tỏ ra có ưu thế nhưng không phải là triệt để, là hoàn toàn phổ biến (nó phổ biến hơn ở các tác giả Việt Nam ở hải ngoại). Bên cạnh những trường ca suy tưởng như trên vẫn xuất hiện những trường ca mang yếu tố truyện, chẳng hạn như Ngày đang mở sáng (Trần Anh Thái), Ru xanh áo lính (Tô Nhuần). Trường ca khác với tự sự văn xuôi, nó không hoàn toàn là khách quan, nên dấu ấn chủ thể của nó khá rơ trong tác phẩm. Nó cũng không phải là dạng tác phẩm viết chỉ để tự thể hiện, mà nó gắn với các vấn đề lớn, thuộc về cái chung nhiều hơn, vậy nên sẽ có những lúc chúng ta thấy nó không hề chạy theo xu hướng, theo trường phái, theo phong trào. Nó là dạng nằm ngoài các loại chủ nghĩa, viết là để trải nghiệm, đồng thời cũng là để thể hiện ư thức, tinh thần của cộng đồng, để tôn vinh và trả món nợ tinh thần. Vậy nên rất khó để g̣ ép tất cả vào một cái lồng chung, dù có người sẽ cho rằng chỉ những cái mang dáng dấp hậu hiện đại mới là hoàn chỉnh, nhuần nhuyễn nhất. Nhưng chúng tôi th́ tôn trọng cá tính sáng tạo của từng tác giả và luôn xem trường ca không chỉ là nghệ thuật ngôn từ mà c̣n là kí ức của một dân tộc. Trong trường ca trữ t́nh, ngoài yếu tố truyện th́ điểm nh́n và nhân vật trần thuật cũng là điểm cần bàn đến. Trước hết, đă là trữ t́nh th́ điểm nh́n thường là từ chủ thể sáng tạo, và đương nhiên có nhân vật trữ t́nh để bộc lộ tư tưởng, cảm xúc… Nhưng khác với thơ trữ t́nh b́nh thường, nhân vật trữ t́nh trong trường ca xuất hiện với tư cách là chứng nhân lịch sử, là một cách đồng hóa ḿnh vào số phận cộng đồng; hơn nữa, với trường ca, tác giả có thể không nhất thiết phải chọn điểm đứng ở ngôi thứ nhất như thơ trữ t́nh (tuy nhiên điều này ít xảy ra trong trường ca trữ t́nh Việt Nam, xuất hiện nhiều hơn ở những trường ca tự sự), và nhân vật trữ t́nh đồng thời cũng là người phát ngôn, người kết nối các sự kiện, các phiến đoạn, người kể lại những ǵ mà ḿnh đă chiêm nghiệm, chứng kiến. V́ thế nó cũng mang h́nh dáng của nhân vật trần thuật – loại nhân vật trần thuật mà lí thuyết hiện đại gọi là Nhân vật trần thuật toàn năng. Vấn đề điểm nh́n trong trường ca trữ t́nh nh́n qua th́ dường như đơn giản nhưng thực ra lại khá phức tạp. Bởi v́ nhân vật trần thuật- dù thường ở ngôi thứ nhất nhưng lại thường xuyên biến đổi vai tṛ. Chẳng hạn như trường ca Những người đi tới biển (Thanh Thảo) người kể đă hóa thân vào những vai như sau: Tôi, chúng tôi, con (nói với mẹ), chúng con, anh (nói với em), ta… Cách xưng hô thay đổi qua từng đoạn nhỏ nó cho thấy người kể đứng ở những vai tṛ khác nhau để bộc lộ suy nghĩ. Trong trường ca Đường tới thành phố (Hữu Thỉnh) ngoài những vai như: tôi, chúng tôi, chúng ta, con, anh… th́ một số khúc đoạn tác giả để cho nhân vật tự kể, chẳng hạn như đoạn 3, đoạn 4, đoạn 5 (Câu chuyện trong hầm, Văn xuôi một người lính, Thơ của chính ủy sư đoàn trong chương 2), và như thế nhân vật trần thuật đă thay đổi. Ở trường ca này c̣n có dạng nhân vật trữ t́nh nhập vai như ở những đoạn Đất ru trong chương 3. Trường ca Con đường của những v́ sao (Nguyễn Trọng Tạo) lại tồn tại song song hai loại nhân vật: trữ t́nh và trần thuật gần như độc lập. Nhân vật trần thuật ngôi thứ ba dấu mặt xuất hiện để kể lại mối t́nh của hai nhân vật Mùa và La, c̣n nhân vật trữ t́nh thường xuất hiện ở dạng nhập vai vào Nắng, vào Gió, vào Máu, vào Cây… để ca ngợi t́nh yêu và sự hi sinh bất khuất của họ. Có lẽ ở trường ca này tác giả muốn bày tỏ t́nh cảm một cách khách quan, hướng đến tinh thần chung mà không muốn bày tỏ cái Tôi của ḿnh. Mặt khác, đây là trường ca viết chủ yếu để ca ngợi các cô gái ngă ba Đồng Lộc (đối tượng cụ thể) v́ thế tác giả là người đứng ngoài, không tham gia vào các sự kiện. Như vậy, chúng ta thấy, khác với thơ (thơ cũng có nhiều bài mang yếu tố tự sự, chẳng hạn như Núi đôi của Vũ Cao…) trường ca viết ra không phải chỉ để kể chuyện ḿnh mà là để kể chuyện người khác, cho nên người kể trong trường ca thường biến đổi chứ không nhất quán từ đầu đến cuối. Nh́n chung th́ chủ thể trần thuật của trường ca có nhiều cấp bậc: + Chủ thể trần thuật toàn bộ văn bản – thường là ngôi thứ nhất, là tác giả hóa thân. + Chủ thể trần thuật của từng chương, đoạn: cũng thường là ngôi thứ nhất nhưng người trần thuật là một vai trong tác phẩm - nhân vật tự kể về ḿnh. + Chủ thể thường đứng ở nhiều vai tṛ khác nhau để trần thuật, bộc lộ cảm xúc, đối diện với các đối tượng khác nhau. Điều này làm cho dung lượng phản ánh của trường ca được mở rộng hơn so với thơ b́nh thường. + Trong trường ca chủ thể trần thuật và chủ thể trữ t́nh thường lồng ghép trong nhau. Sự xen kẽ này vốn được qui định bởi cấu trúc của trường ca hiện đại, thể hiện tính đa chiều kích của trường ca. Một trong những yếu tố tự sự luôn hiện diện trong trường ca trữ t́nh đó là kết cấu theo kiểu chương đoạn. Từ những trường ca của giai đoạn chống Mỹ gắn với sự kiện như Những người đi tới biển (Thanh Thảo), Đường tới thành phố (Hữu Thỉnh), Trường ca sư đoàn (Nguyễn Đức Mậu)… đến các trường ca đậm đặc chất trữ t́nh suy tưởng sau này như Trầm tích (Hoàng Trần Cương), Vỡ ra mưa ấm (Lê Vĩnh Tài), Thơ thời gian (Đỗ Quyên) đều vẫn giữ nguyên kiểu sắp xếp này. Kết cấu chương đoạn một phần tạo ra tính hệ thống, đảm bảo được mối liên hệ chặt chẽ về mặt h́nh thức cho cấu trúc, một mặt tạo ra được sự linh động cho tác phẩm. H́nh thức chương đoạn là h́nh thức của tiểu thuyết, nhưng khác với tiểu thuyết, chương đoạn trong trường ca trữ t́nh lại luôn tiềm ẩn những ngẫu hứng(6). Về mặt h́nh thức, ngẫu hứng được thể hiện ở các phân đoạn viết theo thể thơ khác. Chẳng hạn như trong Đường tới thành phố của Hữu Thỉnh đoạn “Đất ru” được viết theo thể lục bát, “Văn xuôi một người lính” được viết theo thể thơ văn xuôi. Trong Những người đi tới biển của Thanh Thảo, Khúc sáu được viết theo thể lục bát. Trong Trường ca sư đoàn những đoạn in nghiêng và được viết theo thể lục bát hoặc thể 7 chữ đều là những đoạn ngẫu hứng, là những trữ t́nh ngoại đề. Nh́n chung, những ngẫu hứng của trường ca viết về chiến tranh chống Mỹ đều là những ngẫu hứng cả về h́nh thức và nội dung. Bàn về tự sự trong trường ca trữ t́nh, có thể c̣n có nhiều khía cạnh như Nhân vật, giọng điệu, cú pháp, thời gian nghệ thuật… Trong bài viết này chúng tôi chỉ mới nêu ra một số yếu tố tác động trực tiếp lên cấu trúc thẩm mỹ của thể loại và hơn nữa, có tham gia trực tiếp trong tiến tŕnh vận động phát triển của trường ca1 ________________ (1) Đổng Học Văn, Trương Vĩnh Cương: Nguyên lí văn học, bản tiếng Trung. Nxb. Đại học Bắc Kinh, 2003, tr.144. (2) Thực ra, trường ca hiện đại, trong ư thức, nó không phải cùng một loại h́nh với trường ca cổ điển; nhưng do các điều kiện lịch sử tạo nên, nó đă tiếp thu tinh thần của trường ca cổ điển, cho nên cũng có thể cho đó là sự vận động để phù hợp với thời gian lịch sử của thể loại. Theo Đỗ Lai Thúy th́ trường ca là cuộc hôn phối kỳ thú giữa tự sự và trữ t́nh trong một thời đại sử thi (hóa), và Bài ca chim Chơ rao của Thu Bồn c̣n mang nặng tính tự sự, kể chuyện. Đó cũng có thể là đặc điểm của thời ḱ mở đầu. (Trần Dần - một thi tŕnh sạch – Vietnamnet). Cũng có thể có nhận xét tương tự với các tác phẩm trên. (3) Phương Lựu: Bút kí về tự sự học, trong sách Tự sự học – một số vấn đề lí luận và lịch sử, Trần Đ́nh Sử chủ biên. Nxb. Đại học Sư phạm, H, 2004, tr.110. (4) Hoàng Trần Cương: Trầm tích. Nxb. Hội Nhà văn, 1999. (5) Lê Vĩnh Tài: Vỡ ra mưa ấm. Nxb. Văn nghệ, thành phố Hồ Chí Minh, 2005. (6) Thực ra, xu hướng Liên văn bản trong tiểu thuyết hiện đại cũng tạo cho tiểu thuyết có kết cấu rộng răi hơn và cũng tiềm ẩn những ngẫu nhiên, ngẫu hứng. Đối với một văn bản cụ thể khó có một nhận định nào là tuyệt đối. Ở đây chúng tôi chỉ xét về mặt tổng thể. Hơn nữa, cái khác giữa trường ca và tiểu thuyết là: cái ngẫu hứng của trường ca thường là chủ quan, vẫn được viết theo phong cách nghệ thuật (có thể là văn vần hoặc văn xuôi); cái ngẫu hứng của tiểu thuyết là ngẫu hứng xác định, có sắp xếp, và Liên văn bản thường là những chương đoạn được viết bằng thể loại khác, phong cách khác (ví dụ như phong cách báo chí trong Paris 11 tháng 8 của Thuận). |
|
Ừ th́! Mọi ngóc nghách t́nh yêu có thể anh đă từng đi qua, Anh cũng đă từng khóc, từng say đắm và cũng từng nông nổi. Đến một lúc trái tim chai sạn trước những vết thương, Anh lại trở về là chính anh, cái cậu bé ngốc nghếch ... Thích tự đi t́m cho riêng ḿnh một t́nh yêu ảo ảnh. Chỉ xin em đừng là gió, gió rồi cũng sẽ bay đi. Em đừng là loài chim - đến một ngày sẽ t́m về phương trời khác. Em đừng là con sóng - êm đềm...say đắm rồi...tan vỡ. Cũng đừng là cơn mưa ướt hết lối anh về. Em đừng là ǵ cả ...v́ em là tất cả trong anh !
| |
![]() |
|
| « Previous Topic · Văn Học & Cuộc Sống · Next Topic » |






2:13 AM Jul 12