| Welcome to EMVATHO HOME. We hope you enjoy your visit. You're currently viewing our forum as a guest. This means you are limited to certain areas of the board and there are some features you can't use. If you join our community, you'll be able to access member-only sections, and use many member-only features such as customizing your profile, sending personal messages, and voting in polls. Registration is simple, fast, and completely free. Join our community! If you're already a member please log in to your account to access all of our features: |
| ĐỜN CA TÀI TỬ NAM BỘ | |
|---|---|
| Tweet Topic Started: Jul 9 2006, 02:24 PM (384 Views) | |
| kimcuongbien | Jul 9 2006, 02:24 PM Post #1 |
![]()
Giải IV Hội Thi EVT 2007
|
Quê Hương -------------------------------------------------------------------------------- Đờn ca tài tử Nam Bộ --- Thanh B́nh --- Ở Nam Bộ, kể cả dân gốc gác tại chỗ hoặc những người từ xứ xa "tới đây th́ ở lại đây" đều nằm ḷng câu tán dương khi nghe đờn ca tài tử vọng cổ sáu câu: Ca xuống xề nghe "ngọt" quá! Đờn nghe "mùi" quá! Hai tính từ biểu cảm mang đặc thù Nam Bộ này được chuyển hóa từ trạng thái vị giác sang trạng thái thính giác ở cấp độ cao, nói lên sự khoái cảm đến say mê, cái "đă" của người thưởng thức, cái tài nghệ của nghệ sĩ và chỉ xuất hiện khoảng 80 năm nay, tức sau khi bài Dạ Cổ Hoài Lang (nay là Vọng cổ) - bài ṇng cốt trong 20 bài tổ của đờn ca tài tử ca nhạc Cải lương: Nhạc sĩ tài hoa Cao Văn Lầu sáng tác bài Dạ Cổ Hoài Lang tại quê hương Bạc Liêu (1919) - lan nhanh ra ở Nam Bộ, nay phổ biến cả nước. Nghệ sĩ nhân dân Út Trà Ôn được tôn vinh là "Đệ nhất danh ca miền Nam", "Vua vọng cổ" nổi danh từ nửa thế kỷ nay từ bài Vọng cổ. Tại sao người ta mê Vọng cổ, Cải lương? Về lịch sử, vào khoảng năm 1885, khi Vua Hàm Nghi xuất bôn, một nhạc quan của triều đ́nh Huế là Nguyễn Quang Đại (Nam Bộ gọi là Ba Đợi) vào Nam Kỳ ở vùng Đa Kao, Sài G̣n, rồi xuống miệt Cần Đước, Cần Giuộc (tỉnh Chợ Lớn) rồi lại trở lên sống và qua đời tại Hộ 16 (quận 8, thành phố Hồ Chí Minh) ngày nay. Ông dạy, phổ biến nhạc lễ, nhạc tài tử, có cải biên, các thế hệ học tṛ của ông rất đông ở nhiều nơi, nhiều người nổi danh như: Sáu Thới (thầy giáo của Giáo Thinh), Năm Xem (ông ngoại nhạc sĩ Hai Biểu), Ba Đồng (Chợ Lớn), Út Lăng (B́nh Dương), lớp sau đó: Tư Huyện, Bảy Hàm, Tư Tụi, Văn Vĩ, Sáu Thoàn... Cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20, ở Nam Bộ đă h́nh thành 2 nhóm ca nhạc tài tử và tranh đua với nhau về nghệ thuật, ra sức cải tiến, nâng cao sáng tác thêm nhiều bài bản mới bổ sung vào. Trưởng nhóm miền Tây là ông Trần Quan Quờn (Kư Quờn), trưởng nhóm miền Đông là ông Ba Đợi (Nguyễn Quang Đại). Ông Ba Đợi có công lớn, đă cùng các văn nhân và học tṛ giỏi ra sức nghiên cứu, cải biên các bài bản gốc của ca nhạc Cung đ́nh Huế, bằng cách giản dị hóa lối ấn nhịp (nhịp hội, nhịp ngoại, nhịp lơi) song vẫn tôn trọng ḷng bản, để tạo một nhịp điệu ḥa hợp với ngôn ngữ, phong cách của dân Nam Bộ, dễ thâm nhập vào quần chúng. Ông Ba Đợi thường nhắc nhở học tṛ: "Lễ phải có Nghi. Nhạc phải có Ḥa. Tiếng đàn phải đủ trầm, bổng, nhặt, khoan". Nếu nhạc lễ cung đ́nh biểu trưng cho nền văn minh, văn hóa Phú Xuân, th́ Ca nhạc tài tử, Cải lương biểu hiện cho văn minh, văn hóa Nam Bộ. Các nhà nghiên cứu: Sơn Nam, giáo sư Huỳnh Minh Đức, nhạc sĩ Vũy Chỗ, luật sư nhạc sĩ Tấn Nh́... đều cho rằng nhạc tài tử Nam Bộ dựa theo học thuyết âm - dương ngũ hành với ngũ cung: Giốc: Ḥ (Mộc), Chủy: Xự (Hỏa), Cung: Xang (Thổ), dựa trên nền tảng lễ nghĩa, đạo đức phương Đông mang trong ḿnh cái gốc luân lư, mục tiêu đào tạo cung cách làm người. Nó vừa mang nét trang trọng cung kính của nhạc lễ vừa dịu êm ngọt ngào dễ ḥa vào tâm hồn những con người vừa định cư ở vùng đất mới mà ḷng không nguôi thương nhớ quê cũ làng xưa. Nó phù hợp v́ rất đa dạng đáp ứng được mọi khía cạnh t́nh cảm con người, hoàn cảnh cuộc đời. Có đủ 4 điệu: Bắc, Hạ, Nam, Oán; 4 hơi: Xuân, Ai, Đào, Ngự, chia ra 3 Nam, 6 Bắc, 4 Oán, 7 Bài (Ngự)... Vẫn bản nhạc đó, người ta chỉ cần thay lời mới là sát hợp trong mọi hoàn cảnh: quan, hôn, tang, tế, biệt ly, thất t́nh, thất sủng... nên rất đắc dụng, nên tồn tại và phát triển hàng thế kỷ nay và sẽ lưu truyền măi măi. V́ nó là tiếng ḷng. Mục đích của các bạn đờn ca tài tử là phục vụ vô tư cho các lễ hội, đ́nh ám, đám cưới, đám giỗ, buổi tiễn đưa tân binh, đơn vị bộ đội lên đường đánh giặc... không vụ lợi, không cần thù lao, gọi là "giúp vui", mang tính cộng đồng sâu sắc, b́nh đẳng giữa mọi người. Ai biết đờn th́ đờn, biết ca th́ ca, một bài cũng được, thậm chí đờn ca có lỡ "rớt" nhịp cũng chẳng ai chê cười mà c̣n động viên cố gắng. Những người không biết đờn ca, đủ cả trẻ già trai gái, cả người đi đường thích th́ tham gia, cũng tự nhiên đến ngồi nghe với thái độ chăm chú thưởng thức càng động viên các tài tử ca đờn càng hay hơn, nếu lâu lâu có bánh trái, trà lá bồi dưỡng cho ban tài tử càng tốt. Ban tài tử nào, ở ấp, xă nào cũng có đông đảo khán, thính giả trung thành. Cuộc chơi không hạn định giờ giấc. Đến khuya, khi mọi người cảm thẩy thỏa măn th́ chia tay ra về, hẹn lại vào buổi tối hôm sau. Cứ như vậy thành lệ. Không ai bảo ai, hàng ngày làm lụng vất vả trên đồng ruộng, hoặc có chuyện đi xa, đến chiều phải tranh thủ về để kịp có mặt tham gia hoặc thưởng thức buổi đờn ca tài tử. Năm này tháng nọ cũng lặp lại những bài bản cũ - lâu lâu mới có lời ca mới - nhưng người đờn lẫn người nghe vẫn không ai thấy chán, mà trái lại họ như bị ghiền (nghiện) không có không được. Thỉnh thoảng, để "thay đổi không khí" vài người giỏi chữ nghĩa, nắm vững bài bản vừa sáng tác vừa ca, gọi là "Văn sống" rất được hoan nghênh. Nhiều nam, nữ thanh niên sáng dạ nghe riết thuộc lời, thuộc giọng, được vào ca, được truyền nghề. Ông Trượng - Tiên Bửu, Bùi Kiệm - Nguyệt Nga, Lan - Điệp, Tôn Tẫn giả điên... là những bài vỡ ḷng. Mỗi người tự giác rèn luyện tiếng đờn, lời ca cho thêm trau chuốt ngọt ngào. Ở Cần Giuộc, xóm ấp nào cũng có ban đờn ca tài tử, ṇng cốt từ những người giỏi đờn ca tập hợp lớp trẻ làm thầy truyền nghề trực tiếp. Khi có lực lượng đờn ca khá, ai cũng muốn thi thố tài năng bằng cách mở rộng giao lưu với ban nhạc các ấp, xă khác. Bí quyết chắc thắng là phải vững nhịp mới tránh được "nhịp lọt" khỏi bị rớt khi gặp đối thủ có bản lĩnh đờn nhử, đờn phá. Ở Cần Đước có Sáu Nữa nổi tiếng đờn nhịp lọt. Thú chơi đờn ca tài tử c̣n v́ phong cảnh hữu t́nh, gợi cảm, gần với thiên nhiên. Ngoài số cuộc chơi ở các lễ hội đ́nh đám ngồi bộ ván trải chiếu bông nghiêm trang, phần nhiều các ban ca nhạc tài tử thích chơi giữa cảnh trời trăng mây nước. Có thể dưới bóng mát gốc me, gốc xoài, gió lộng, trên g̣ đất cao cạnh ao làng được bao bọc bốn bề là đồng lúa xanh tươi, vàng rực. Hay trên chiếc thuyền trôi xuôi êm ả theo ḍng nước lồng lộng trăng rằm, nên thơ tĩnh mịch, tiếng lá dừa nước hai bên bờ ŕ rào dịu êm như nền nhạc đệm làm tăng vẻ hữu t́nh cho buổi đờn ca tài tử trên sông. Ḥ ơi!... Gió đưa con buồn ngủ lên bờ, Mùng ai có trống (xin) cho ngủ nhờ một đêm! Câu ḥ huê t́nh nhẹ nhàng có ư trêu chọc bâng quơ của chàng thanh niên nào đó thường cũng là câu mở đầu đánh giá cho bài ca Văn Thiên Tường, Trường Tương Tư, hay vọng cổ T́nh anh bán chiếu... Tiếng đờn, lời ca ngân nga ḥa quyện vào làn gió lan tỏa măi trên mặt sông đầy. Ở nông thôn Nam Bộ, việc biết đờn ca tài tử như là lẽ đương nhiên. Trên đường đi câu, đi cấy gặt lúa, nhất là khi chèo xuồng một ḿnh trên sông rộng, hay chống xuồng ba lá thanh thoát giữa rừng rậm U Minh hoặc trong mênh mông đồng nước Tháp Mười, không ai giấu nổi t́nh cảm trắc ẩn riêng tư. Những bài ca vọng cổ nằm ḷng, bài ruột sẽ được trào dâng, thậm chí có bài nội dung không dính dáng ǵ với hoàn cảnh thực tại vẫn ca "chay" (không có đệm đờn), vẫn phóng khoáng lời ca có sức truyền cảm lạ lùng. Không có ai nghe th́ ca cho "ḿnh ên" nghe cho đă. V́ "nghệ sĩ" trước tiên là người thưởng thức sản phẩm của chính ḿnh. "Nh́n trời hiu quạnh rừng đêm sương gió lạnh; hướng quê nhà ḷng thêm chạnh nỗi niềm riêng"... Sầu vương biên ải, nói lên tâm trạng người chiến binh đồn trú nơi biên cương nhớ quê nhà. "Hận sông Gianh" rất thường được dùng khi đất nước c̣n nỗi đau chia cắt hai miền Nam - Bắc. Lăng mạn cách mạng không ǵ qua bài "Dệt chặng đường xuân" ca ngợi anh chị giao liên lạc quan trong gian khổ hy sinh, ngày đêm như con thoi khắp sông rạch, đồng bưng của khu Tây Nam Bộ kiên cường hết ḷng đánh giặc. Thời đánh Mỹ, nhiều cán bộ, chiến sĩ Giải phóng quân súng đạn oằn vai trên đường hành quân ra trận vẫn mở radio bỏ túi nghe 6 câu vọng cổ "Long An xanh màu lá mạ" trong cảnh bom đạn Mỹ tàn phá quê hương. "Bài ca Trường Sơn" nỗi ḷng người con An Giang Nam Bộ đang đứng trên đỉnh Trường Sơn thương nhớ về Bảy Núi quê nhà mà khắc ghi mối căm thù, tự động viên ḿnh, động viên đồng đội quyết chiến quyết thắng. Lời ca của bản Vọng cổ cũng được trau chuốt, súc tích trữ t́nh như thơ. Cô giao liên “đưa chiến sĩ qua sông Sài G̣n như chở trăng mây trời" sang sông. Chị du kích "sau đợt chống càn, bầu sữa căng, về nhà cho con bú không quên hái bông sen hồng mọc lên trong hố bom đ́a" giành tặng con yêu. Anh hùng đến độ lạ thường. Coi việc đánh giặc như nhổ cỏ bắt sâu hàng ngày ở vườn cà, ruộng lúa... Vọng cổ tài t́nh như vậy, chính trị, triết lư, đạo lư nhân bản sâu sắc thời đại. Bởi vậy, không chỉ giới công, nông, binh mà cả giới trí thức gần thế kỷ nay ở Nam Bộ rất yêu thích và tham gia học đờn ca tài tử, cải lương. Những học tṛ nổi danh của thầy Ba Đợi, thầy Sáu Lầu có nhiều thầy thông, thầy kư, đốc học, hương chức hội tề. V́ đờn ca tài tử vừa b́nh dân, vừa cao cấp, vừa gần gũi, vừa thâm sâu, lời ca quyện chặt tiếng đờn, tiếng nâng bổ lời ca mang theo cả tâm hồn nghệ sĩ, người thưởng thức. Tôi đă được nghe các ban, các câu lạc bộ đờn ca tài tử của các huyện, thị ở Long An, câu lạc bộ đờn ca tài tử thị xă Cà Mau, câu lạc bộ đờn ca tài tử Cao Văn Lầu - thị xă Bạc Liêu... cây đờn ghi ta điện phím lơm có xôm tụ, nhưng không thay được các cây đờn: C̣, Ḱm, Tranh, Sến cổ truyền vẫn luôn là chủ đạo. Giáo sư Trần Văn Khê đă có nhận xét rất chính xác: "... chân phương hoa lá trong bài vọng cổ đă được áp dụng một cách thần t́nh. Hoa chẳng những đẹp mà c̣n thơm. Lá chẳng những xanh mà c̣n tươi. Thành ra bản Vọng cổ có cái tươi mát, cái đẹp đẽ, có cái phong phú, cái dồi dào mà sức sống, sức đóng góp của tất cả những người nghệ sĩ, từ đứa con của bác Sáu Lầu sáng tạo, nuôi dưỡng cho nó lớn lên mạnh mẽ, nó đẹp đẽ...". Đó chính là ma lực, sức hấp dẫn, làm say mê ḷng người, ai biết qua rồi khó ḷng bỏ được. V́ nó là bản sắc văn hóa Nam Bộ, văn hóa Việt Nam. |
|
...........Giảng đường ngày tháng con ung dung bước Mẹ vất vả nhiều nào được sẻ chia Mỗi lần về thăm mẹ miệng con cứ tía lia : _ Cứ thắc mắc: - Sao tay mẹ bên đen bên trắng ? Con đau ḷng nhận ra từ phía nắng Sao luôn là _ phía mẹ : - Mẹ ơi !!............................
| |
![]() |
|
| « Previous Topic · Quê Hương Tôi · Next Topic » |








9:13 PM Jul 11