Welcome Guest [Log In] [Register]
Welcome to EMVATHO HOME. We hope you enjoy your visit.


You're currently viewing our forum as a guest. This means you are limited to certain areas of the board and there are some features you can't use. If you join our community, you'll be able to access member-only sections, and use many member-only features such as customizing your profile, sending personal messages, and voting in polls. Registration is simple, fast, and completely free.


Join our community!


If you're already a member please log in to your account to access all of our features:

Username:   Password:
Add Reply
ĐI T̀M BẢN SẮC VĂN HOÁ NAM BỘ.
Topic Started: Jul 9 2006, 02:13 PM (469 Views)
kimcuongbien
Member Avatar
Giải IV Hội Thi EVT 2007


Quê Hương
--------------------------------------------------------------------------------


Đi t́m bản sắc văn hóa Nam Bộ

--- Lê Đ́nh Bích ---



Nhà văn Pháp Ed.Herriot viết: Văn hóa là những ǵ c̣n sót lại khi người ta đă quên đi tất cả những điều đă học. Định nghĩa sâu sắc này hoàn toàn phù hợp với tuệ giác phương Đông:

Bốn mùa hoa đều nở
Chẻ cây hoa ở đâu

Đó là b́nh diện tiềm ẩn (bản môn). Tuy nhiên, trên mặt biểu hiện (tích môn), chiếc bàn văn hóa có bốn chân: Vật chất, xă hội, tinh thần, tâm linh. Trong đó ta thấy rơ hai mối quan hệ vật chất - xă hội (đại vũ trụ - quần thể) và tinh thần - tâm linh (tiểu vũ trụ - cá thể) gắn bó mật thiết với thân và tâm làm nên bản sắc văn hóa của một cộng đồng.

Bài viết này dựa trên những tư liệu thực tế thu thập được trong nhiều năm dưới cái nh́n của văn hóa học (Culturulogy) nhằm khẳng định quan điểm của người viết về sự tồn tại của một bản sắc văn hóa Nam Bộ độc lập trên tất cả mọi b́nh diện.

1. Đồng bằng hay Châu Thổ

Châu thổ là vạt cát bồi ở cửa sông, là tam giác do phù sa bồi đắp (hoàn toàn không có núi (lũ) hay đồng bằng (lụt) mà chỉ có chế độ nhật triều, nguyệt triều và niên triều nghĩa là mỗi ngày có hai con nước là con nước lớn và con nước ṛng, mỗi tháng có hai con nước là con nước rong/con nước kém và mỗi năm có một mùa nước nổi tràn ngập các cánh đồng. Do vậy, gọi Nam Bộ là đồng bằng sông Cửu Long là không chính xác, càng không chính xác khi sử dụng cụm từ “sống chung với lũ”. Lũ chỉ có miền núi và lụt chỉ có ở vùng đồng bằng núi/sông đứng kề nhau. Những thiệt hại do lũ và lụt gây ra hoàn toàn khác với những lợi ích do mùa nước nổi mang đến. Thuận thiên giả tồn, nghịch thiên giả vong, dùng sai tên gọi sẽ dẫn đến sai lầm về đối sách! Những tổn thất về người vào mùa nước nổi là do bất cẩn, nạn nhân phần lớn là trẻ em.

Mùa nước nổi là một nhịp điệu tuần hoàn hàng năm có thể pḥng tránh, không phải là thiên tai (xảy đến bất ngờ không báo trước).

2. Thiết chế xă hội

Do điều kiện địa lư tự nhiên phân bố ở một vùng tam giác châu (Mekong Delta) rất thuận lợi về mặt giao thông đường thủy, nên xuất phát điểm của văn hóa miệt vườn là văn hóa đi thuyền:

Con nước lớn cha chống xuồng
Con nước ṛng mẹ nhóm bếp cà ràng đợi gió
Con nước rong chảy tràn mùa nước nổi
Vàng bông điên điển Châu Giang
Ai đến Văn Lang, ai về Nam Phố
Con nước kém ai dừng lại bên bờ Châu Thổ
Gác dầm nghe câu hát lao lung

Người Pháp khi thiết lập bộ máy hành chính ở Nam Bộ đă hoàn toàn dựa vào tự nhiên. Khoảng cách phù hợp tối ưu giữa các thị xă là khoảng 60 km, và giữa hai thị xă bao giờ cũng có một thị trấn sầm uất để xe cộ dừng lại nghỉ ngơi. Điều đáng chú ư ở đây là khoảng cách được tính từ nhà bưu chính trung tâm v́ giao thông liên lạc là huyết mạch của thiết chế xă hội.

Ta biết rằng mỗi guồng máy đô thị được cân bằng bởi hai nền tảng: Hành chính và thương mại. Trong đó chức năng hành chính là chủ đạo. Mất chức năng hành chính đô thị sẽ co lại, suy thoái hoặc tiêu biến. Kinh nghiệm nhập tỉnh đă chứng minh điều ấy: Sóc Trăng, Bạc Liêu, Trà Vinh... trong một thời gian dài mất chức năng hành chính (đơn vị hành chính tập trung về Cần Thơ, Cà Mau, Vĩnh Long...) đă không thể phát triển đồng bộ được.

3. Thiết chế ngôn ngữ - địa danh

Cứ mỗi lần qua đèo Hải Vân hùng vĩ hướng về Nam, tôi lại nhớ đến điệu hát bài cḥi nao ḷng, bi tráng. Điệu hát đă ăn vào máu thịt của những người Nam Trung Bộ của một vùng đất địa đầu, mở đầu cho cuộc khẩn hoang lập nước - một vùng phương ngữ b́nh dân, khẳng khái, rắn rỏi, chênh vênh.

Những nhà ngôn ngữ học thường có cái nh́n theo phân kỳ địa lư, chia đất nước làm ba miền: Bắc, Trung, Nam. Rồi gọi tên giọng nói của mỗi miền theo cách phân chia ấy: giọng Bắc, giọng miền Trung, giọng Nam Bộ.

Sự thực th́ chỉ hai phương ngữ mà thôi: Từ Thuận Hoá trở ra Bắc là phương ngữ Bắc Bộ, từ Quảng Nam trở về Cà Mau là phương ngữ Nam Bộ.

Một ngàn năm Bắc thuộc và một ngàn năm sử dụng chữ Nho làm quốc tự đă để lại những địa danh gắn với lịch sử giữ nước hào hùng: Văn Lang, Giao Chỉ, Hoa Lư, Đông Đô, Hải Pḥng, Thăng Long, Hà Nội, Thanh Hóa, Thừa Thiên...

Cho đến vua Trần Nhân Tông, sau khi toàn thắng quân Nguyên - Mông đă gả công chúa Huyền Trân về làm dâu Chiêm quốc - một trang sử mới bắt đầu, mở màn cho sự h́nh thành một vùng phương ngữ ḥa b́nh, đa dân tộc. Người ta bắt đầu gọi bên ni, bên tê thay cho bên này, bên kia (ni và tê vốn là tiếng nói của người Chăm: cà ni, cà tê).

Từ đây, những tên đất bắt đầu rời khỏi cung đ́nh, rời khỏi cách đặt tên từ chương của những nhà nho lập thân chính trị. Và Đà Nẵng, Nha Trang, Phan Rang, Phan Thiết, Cam Ranh... - những nốt nhạc không lời cất lên từ sự kết hợp hài ḥa giữa hai tiếng nói Việt - Chăm !

Nha Trang ngày về
Ḿnh tôi trên băi khuya...

Không thể nói hết sự xúc động của tôi về tên đất, tên biển mỗi lần dừng chân ghé lại nơi này - có lẽ Nha Trang là nốt nhạc tuyệt vời nhất trong những nốt nhạc của bản trường ca trầm hùng ven dải đất miền Trung!

Có một số nhà tầm nguyên học, suốt đời mạy mọ đi t́m nguồn gốc, ư nghĩa của địa danh. Họ đâu biết rằng đó là một việc làm vô ích - đặt lời ca cho những bản nhạc không lời bí ẩn quyến rũ, cao sang: Trà Kiệu, Đồ Bán, Faifo, Sài G̣n, Phong Dinh, Hà Tiên, Rạch Giá...

Ghe ai mũi đỏ, xanh lườn
Phải ghe Gia Định xuống vườn thăm em

Bỏ lại hành tŕnh đi bộ nhọc nhằn trường kỳ ven biển, giờ đây đoàn người mở đất đă có sẵn những con đường thủy thênh thang do đất trời ban tặng. Từ Sài G̣n, tàu thuyền có thể thông thương chín cửa Cửu Long!

Trên đường về Trà Vinh, mảnh đất cuối trời Nam Bộ, tôi mời bạn đi qua một cây cầu có tên là Mây Tức.

V́ sao Mây Tức? Mây là mây, c̣n Tức là ǵ? Tức tiếng Khmer là nước. Ngôn ngư b́nh đẳng đến lạ lùng! Ở đây cư dân Khmer và Việt chung sống. Cái tên cầu cũng được chia hai: anh một chữ và tôi một chữ! Mây Tức nghĩa là Mây Nước, nhưng nó hay hơn Mây Nước rất nhiều v́ nó bí ẩn!

Xe lên cầu, bạn hăy nh́n xuống ḍng sông: Mây trời soi trong ḷng nước. Đẹp lắm! Đẹp lạ lùng như tên gọi.

Người về giồng dứa qua truông
Bóng in Mây Tức để buồn cho ai!

Bây giờ bạn cùng tôi ngược thuyền về Châu Đốc, theo bước chân khẩn hoang của danh tướng Thoại Ngọc Hầu. Nơi ngă ba đầu nguồn châu thổ chia ḍng sông Mekong làm hai nhánh sông Tiền, sông Hậu: người Việt, người Khmer và người Chăm sống quần tụ bên nhau:

Anh lấy chèo móc quai chèo
Em ở trên bờ cất tiếng dặn:
Anh ơi, anh đừng có ở lâu
E rằng anh đau ốm không ai chăm sóc
Em ơi đừng lo
Khi con giun sống xa đất th́ anh mới sống xa em

Qua phà Châu Đốc, trên đường về An Phú, bạn sẽ ngạc nhiên bắt gặp những câu nói, những thành ngữ dí dỏm, lạ đời: "Sáng say/Chiều xỉn/Tối xà quần".

Say, xỉn, xà quần là đồng nghĩa: say là của người Việt, xỉn của người Hoa và xà quần của người Khmer Nam Bộ.

Thật tuyệt vời! Rượu uống chung ly, bốn biển chung nhà! Một ly rượu chia đều cho ba dân tộc!

Sẽ c̣n nhiều, không biết bao nhiêu điều thú vị nữa, nhưng xin thôi, hẹn bạn ở đất Phương Nam.

Bớ chiếc ghe sau
Chèo mau tôi đợi
Kẻo giông khói đèn
Bờ bụi khó qua

4. Thiết chế âm nhạc

Trên đường Nam tiến mưu sinh, những lưu dân cùng khổ miền Trung mang theo ca Huế, bài cḥi, hát bội, hô thai... Những trí thức bất măn với triều đ́nh th́ mang theo Hành Vân, Lưu Thuỷ, Kim Tiền, B́nh bán... Những sắc thái trang nghiêm của âm nhạc cung đ́nh ḥa với chất dân dă của bài cḥi, xuân nữ cùng tâm trạng của người rời bỏ quê hương: làn điệu vọng cổ đă h́nh thành.

Những lưu dân giờ đây không c̣n được quyền làm người quân tử ngồi nhấn nhá từng nốt nhạc thẳm sâu trên phím đàn ḱm, họ tụ họp lại cùng nhau kẻ ca người hát để vơi bớt nỗi ḷng người xa xứ, và sáng tạo ra cây đàn sến khoan nhặt, rộn ràng.

Cây đàn sến về sau này hợp cùng cây đàn ghi ta phím lơm và chiếc song lang đă trở thành một bộ tam không thể thiếu trong bất kỳ một ban nhạc tài tử nào!

Dự một buổi hát tài tử, bạn sẽ thấy tính điệu đàn và lịch sự đến tuyệt vời của nó qua tiếng vỗ tay của người thưởng lăm khi ca sĩ hát dứt một câu. Chắc hẳn không có một loại h́nh âm nhạc nào trên thế giới có nét độc đáo, đáng yêu như vậy!

Hiện tại, chúng ta vẫn nhầm lẫn về chữ vọng cổ. Ở đây, cổ là (tiếng) trống. Vọng cổ là mong được nghe (tiếng) trống, do rút gọn từ “Dạ cổ hoài lang” (Đêm khuya nghe tiếng trống nhớ chồng), chứ không phải là cổ xưa.

Tôi ủng hộ ư kiến của GS Huỳnh Minh Đức: nên gọi chèo, hát bội, cải lương (trong đó có vọng cổ) là quốc nhạc.

Điều đáng nói nhất đối với âm nhạc tài tử là nó không phải chỉ để mua vui, mà chính là nguồn đạo lư ở đời. V́ sao? V́ bản thân nó thoát thai từ nhạc lễ cung đ́nh. Khi vào Nam, thích ứng với môi trường mới, đạo làm người ở đây không có trường để dạy, chỉ có thể truyền qua lời ca, tiếng hát mà thôi. Chức năng giáo dục của âm nhạc đến đây mới thực sự thực hiện trọn vẹn lời dạy của Khổng Tử: “Hứng ư thi, lập ư lễ, thành ư nhạc” (Hứng khởi trước điều thiện là nhờ ở thi ca, đứng vững trước mọi thiện ác là nhờ ở lễ và hàm dưỡng được nội tâm chính đáng trong chiều sâu cung cách làm người, chính là nhờ ở sự hài ḥa của âm nhạc).

Chữ thành (trong thành ư nhạc) là hoàn thành, là trọn vẹn. Đó là lư do v́ sao người Nam Bộ sống rất chân thành.

5. Thiết chế tín ngưỡng

Khác với những ngôi chùa của Phật giáo Bắc tông ở miền Bắc và miền Trung uy nghiêm, hoành tráng, chùa Nam Bộ ẩn ḿnh trong những rừng cây với kiến trúc mềm mại, chịu ảnh hưởng sâu đậm của nền văn hóa Phật giáo Nam truyền.

Mỗi ngôi chùa là một rừng cây bát ngát, diện tích rừng lớn gấp mươi lần diện tích chùa. Tôi đă đi thăm hầu hết những ngôi chùa - bảo tàng sinh thái như thế ở Nam Bộ. Từ hệ thống chùa bao quanh đô thị, mà những cư dân ở miền này gọi là những lá phổi của thành phố đến những ngôi chùa - nơi nương náu của những loài chim như chùa dơi Mahatup nổi tiếng ở Sóc Trăng, chùa c̣ Trà Cú, chùa Samrông Ek, chùa Hang ở thị xă Trà Vinh...

Ngày nay, trong tiến tŕnh đô thị hóa và nguy cơ hủy diệt môi sinh, hệ thống cùa nguyên thủy Phật giáo theravada phải chăng là bài học quư giá cho con người biết t́m về nương tựa thiên nhiên. Bài học đă được đức Phật dạy cách đây hai ngh́n sáu trăm năm ở vườn Benares: Chỉ khi con người biết thờ phụng là con người đă lớn lên.

Con người xa xưa ấy đă hơn chúng ta rất nhiều bởi họ đă biết thờ phụng cả chim muông, cây cỏ... Bạn sẽ rất ngạc nhiên khi thấy một đứa trẻ không dám treo quần áo của ḿnh trên những cành cây, huống chi là chặt phá, người ngư dân cúi đầu trước mỗi khúc sông trong mùa cúng biển.

Từ dải đất phù sa của bà mẹ thiên nhiên châu thổ, những chiếc thuyền lênh đênh trên sông biển, những chiếc xuồng tam bản luồn sâu vào những khu kinh rạch điệp trùng, con mắt thuyền của cư dân Nam Bộ không phải để dọa nạt cá ngạc, cá ḱnh hay trang trí mà để biết ḿnh đang đi đến đâu, đang dừng lại ở đâu...

Có cái ăn, dạy cho con cháu đạo lư làm người và ḷng kính tín đối với thiên nhiên..., bản sắc của người Nam Bộ đă h́nh thành từ đó.

Kết luận

Những đề nghị:

1. Phải tính đến những thiệt hại ở tầm vĩ mô khi làm thay đổi sinh thái tự nhiên cùa vùng Nam Bộ dẫn đến những thay đổi về bản sắc văn hóa.

2. Không áp đặt những thiết chế văn hóa (vật chất - xă hội, tinh thần - tâm linh) của vùng đất khác vào vùng đặc trưng Nam Bộ.

3. Không thể gĩn giữ được bản sắc văn hóa Nam Bộ (trong đó Cần Thơ có vị trí trung tâm) nếu không hiểu tâm tính của đất và người Nam Bộ.

4. Giáo dục là nhân, văn hóa là quả. Cần có một đối sách về giáo dục ở mọi cấp học để cho các thế hệ con cháu thấm nhuần và ǵn giữ bản sắc văn hóa của một vùng đất mà tổ tiên đă dày công vun đắp.





...........Giảng đường ngày tháng con ung dung bước
Mẹ vất vả nhiều nào được sẻ chia
Mỗi lần về thăm mẹ miệng con cứ tía lia :

_ Cứ thắc mắc: - Sao tay mẹ bên đen bên trắng ?
Con đau ḷng nhận ra từ phía nắng
Sao luôn là _ phía mẹ : - Mẹ ơi !!............................
Posted Image
Offline Profile Quote Post Goto Top
 
« Previous Topic · Quê Hương Tôi · Next Topic »
Add Reply

Theme designed by Lighty of Outline. Theme coded by Pando of GForce and ZNR.